II SA/Bd 433/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Jarosław Wichrowski sędzia WSA Małgorzata Włodarska Protokolant Magdalena Tambelli po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi S. H. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...], działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395; z późn. zm.; zwanej w skrócie "ustawą o świadczeniu pieniężnym") w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009 r., Nr 220, poz. 1734) odmówił skarżącej S. H. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w w/w ustawie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał na zawartą w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym definicję represji oraz przywołał zasadnicze tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. W konsekwencji stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, dlatego praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi przywołany wyrok Trybunału, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podniosła, że w jej przypadku doszło do "wyrwania z dotychczasowego środowiska". Wskazała, że po wybuchu II Wojny Światowej jej dotychczasowym sąsiadom, dotychczas obywatelom polskim, okupant przyznał tzw. II lub III grupę ("volksdojcze", "angedojcze"), nie byli zatem oni przyjaznym środowiskiem dla rodziny skarżącej. Przejawami wyrwania ze środowiska były także zakaz rozmawiania po polsku, nakaz nauki w języku niemieckim, usunięcie z własnego gospodarstwa i wywiezienie do nieodległego wprawdzie majątku, ale z obowiązkiem pracy w warunkach niewolniczych, tj. w szczególnie dotkliwej formie. Odwołująca podkreśliła, że jej rodzina uniknęła losu sąsiadów tylko dlatego, że jej ojciec, stryj i brat posiadali umiejętności rzemeślnicze przydatne okupantowi. Orzekając ponownie, na skutek złożonego przez stronę wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, iż pojęcie represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Cytując uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 organ zaznaczył, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego uregulowanego ustawą o świadczeniu pieniężnym, lecz jedynie praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, o której mówi w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika zaś, że skarżąca wykonywała pracę przymusową w miejscu stałego zamieszkania tj. w miejscowości S. Organ wskazał, że badając możliwość przyznania stronie świadczenia, mając na uwadze ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego, jako kryterium przyjmował nie kryterium geograficzne, ale kryterium szczególnej dolegliwości represji. W tym względzie stwierdził, że skarżąca przez cały okres wykonywania pracy przymusowej pozostawała w kontakcie ze swoim dotychczasowym środowiskiem. Wykonując zatem pracę przymusową w miejscu dotychczasowego zamieszkania skarżąca nie została poddana szczególnie dotkliwym represjom uprawniającym do świadczenia. W skardze do sądu administracyjnego S. H. zarzuciła, że organ dokonał ustaleń niezgodnych z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie oraz przekroczył granice swobodnej oceny dowodów, całkowicie pomijając dowody wskazujące na to, iż miały miejsce "szczególna dolegliwość represji" oraz "wyrwanie z dotychczasowego środowiska". Zdaniem skarżącej organ niezobiektyzowanie kryterium "szczególnej dolegliwości represji" jest rezultatem pominięcia powszechnie znanych faktów historycznych i uznania sytuacji skarżącej podczas okupacji za "odczucia subiektywne". Represja, według znaczenia słownikowego, jest surowym środkiem stosowanym jako forma odwetu lub nacisku. Sytuacja ta miała miejsce w przypadku skarżącej, skoro według historycznej wypowiedzi guleitera NSADAP prowincja Gdańsk – Prusy Zachodnie miała w krótkim czasie stać się stuprocentowo niemiecka, a skarżąca była narażona na bicie w przypadku mówienia po polsku, poddana obowiązkowi nauki języka okupanta, doświadczała głodu, braku opieki medycznej i leków, braku odzieży, wyrzucenia z własnego domu i ciężkiej pracy na roli. Doszło także do "wyrwania z dotychczasowego środowiska" w tym sensie, że dotychczasowe środowisko opuściło skarżącą (zmieniając swoje miejsce pobytu), a w jej miejsce weszło nowe, całkowicie wrogie i obce. Dotychczasowe środowisko opuszczało stronę podlegając wywózkom na prace przymusowe, do obozów koncentracyjnych, rozstrzelaniu bądź sami decydując się na wyjazd ewentualnie przyjmując grupę niemiecką i odchodząc jako żołnierze Wermachtu na front. W ich miejsce przybyli niemieccy przesiedleńcy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Podstawę materialnoprawną sporu będącego przedmiotem niniejszej sprawy stanowi art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Przepis ten wskazuje, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (dalej: ZSRR) i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Ustawa przewiduje wypłacanie świadczeń osobom, które spełniają łącznie następujące warunki: są obywatelami polskimi i były nimi także w okresie podlegania represji w rozumieniu ustawy, stale zamieszkują na terytorium Polski, nie mają prawa do dodatku kombatanckiego ani do dodatku za tajne nauczanie, podlegały jednemu z dwóch rodzajów represji, zdefiniowanych w art. 2 ustawy: osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych religijnych lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Dokonując wykładni ww. przepisu, Trybunał Konstytucyjny we wskazanym przez organ orzeczeniu z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. K 49/07) orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1969 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Podkreślić jednak należy, iż przepis ów nie został uchylony, Trybunał Konstytucyjny stwierdził natomiast, iż wymaga on ze strony ustawodawcy doprecyzowania definicji wywiezienia do pracy przymusowej. Jak zauważył Trybunał, ogólnie słuszny cel ustawy o świadczeniu pieniężnym, czyli symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej, wypaczony został przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, z możliwości przyznania bowiem świadczeń deportacyjnych wykluczone zostały osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. W związku z powyższym uznać należy, że również wywiezienie do pracy przymusowej na terenie państwa polskiego, a więc bez przekraczania jego ówczesnych granic, powinno być traktowane jako deportacja uzasadniająca przyznanie świadczenia pieniężnego. Trybunał Konstytucyjny podkreślił jednak, że świadczenia te powinny otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał wskazywał, że świadectwa osób przesiedlonych poza dotychczasowe miejsce zamieszkania skłaniają do poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania albo w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości) były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał Konstytucyjny wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi (...). Przenosząc rozważana wynikające z cytowanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego na grunt przedmiotowej sprawy, zauważyć należy, iż w świetle zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego, nie można uznać, iż skarżąca podlegał represjom w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak również wykładni tego przepisu, dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny. Praca wykonywana przez skarżącą, praca ciężka, wykraczająca ponad jej ówczesny wiek i siły, z całą pewnością nosi znamiona pracy przymusowej. Zważywszy jednak, iż praca ta była wykonywana w obrębie tej samej miejscowości, w której skarżąca zamieszkiwała przed wojną, nie można w omawianym przypadku mówić o deportacji. Człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego w obrębie tej samej miejscowości, nawet jeżeli dzieje się to pod przymusem, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej, w granicach państwa polskiego i poza jego granicami, choćby była to niewolnicza praca, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości, podlegała deportacji. Pojęcie "deportacji", jako "wywiezienia" również musi mieć jakieś rozsądnie przyjęte granice stosowania. Mimo, iż Trybunał orzekł o nierównym traktowaniu osób deportowanych w granicach państwa polskiego w stosunku do osób deportowanych poza jego granice, na względzie mieć należy, iż nie każde wywiezienie jest deportacją. Trudno przyjąć, że skarżąca, wywieziona na niewielką odległość od swojego miejsca zamieszkania tj. w innej miejsce tej samej miejscowości, straciła więzi z rodzinnymi stronami i musiała sprostać szczególnej represji, skutkującej koniecznością dostosowania się do zupełnie nieznanego środowiska, bez możliwości wsparcia ze strony osób, które mogły ją znać w okresie przedwojennym. W opinii Sądu argumentując odnośnie rozumienia pojęcia "opuszczenia dotychczasowego środowiska" skarżąca w istocie wywodzi, że równoznacznym z "opuszczeniem dotychczasowego środowiska" jest taka zmiana dotychczasowego otoczenia, że pomimo braku fizycznego opuszczenia przez nią dotychczasowej miejscowości zamieszkania doszło do osamotnienia skarżącej, wyobcowania jej spośród lokalnej społeczności. Zdaniem Sądu z art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym wynika, że ustawodawca zdecydował się na pomoc ofiarom takiej szczególnie dotkliwej represji, której istotną cechą było "wywiezienie", a więc fizyczne opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu. Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku nie zakwestionował tej zasady, a jedynie wskazał, że owego "wywiezienia" nie można ograniczyć wyłącznie do sytuacji, kiedy nowe miejsce pobytu, tj. te do którego obywatel polski został wywieziony, leżało poza granicami II RP. Szczególna dotkliwość represji, o której mowa w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym polegać ma zatem na takim "wyrwaniu ze środowiska", które jest związane z fizycznym przemieszczeniem się poza dotychczasowe środowisko. W konsekwencji szczególna represja w powyższym rozumieniu nie obejmuje przypadku, kiedy obywatel polski znalazł się w takiej sytuacji, że jego dotychczasowe środowisko tj. osoby z otoczenia w dotychczasowym miejscu zamieszkania (którego obywatel nie opuścił), przestały go wspierać – czy to wskutek strachu, fizycznego zniszczenia, czy podjęcia działań wspierających okupanta. Ze względu na powyższe, uznając iż zakwestionowana decyzja nie narusza prawa Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), oddalił skargę.