II SA/Bd 453/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędziowie: sędzia WSA Katarzyna Korycka asesor WSA Mariusz Pawełczak (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 lutego 2025 r. sprawy ze skargi P. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...], postępowanie [...] w przedmiocie uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r., znak sprawy: [...], postępowanie: [...]. 1. Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2023 r. I. K. wystąpiła do organu o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego T. G. na okres świadczeniowy 2023/2024. 2. Decyzją z dnia [...] października 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego na T. G. wskazując, że skarżąca nie należy do osób o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz.U. z 2023 r. poz. 810 ze zm. - dalej "u.p.p.w.d."). 3. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Prokurator Rejonowy [...], który zarzucając naruszenie art. 4 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że I. K., którą ustalono kuratorem małoletniego T. G. do zarządu majątkiem dziecka, w szczególności w zakresie zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń z zakresu opieki społecznej i u której ustalono miejsce pobytu ww. małoletniego, na mocy postanowienia Sądu Rodzinnego i to ona zajmuje się wychowaniem i utrzymaniem małoletniego, nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego, a w konsekwencji pozbawienie małoletniego świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem wniósł o jej uchylenie i orzeczenie o przyznaniu świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego na okres świadczeniowy. W uzasadnieniu odwołania wskazano, że postanowieniem z dnia [...] czerwca 2020 roku w sprawie III Nsm [...] Sąd Rejonowy we [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich ograniczył władzę rodzicielską P. G. nad małoletnimi T. G. ur. [...] maja 2019 roku we [...], s. P. i H. G., ur. [...] czerwca 2015 roku we [...], c. P. poprzez poddanie tej władzy stałemu nadzorowi kuratora sądowego oraz ustalenie miejsca pobytu małoletnich w każdorazowym miejscu zamieszkania babki małoletnich I. K., zwanej również: "wnioskodawczynią" (dowód: - postanowienie z dnia [...] czerwca 2020 roku w sprawie III Nsm [...]). Ponadto postanowieniem z dnia [...] marca 2021 roku w sprawie III Nsm [...] Sąd Rejonowy we [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich: - ustanowił wnioskodawczynię kuratorem do zarządu majątkiem małoletniej H. G., polegającym na posiadaniu oraz sprawowaniu zarządu świadczeniami pieniężnymi należnymi małoletniej z tytułu świadczeń uzyskiwanych z zasiłku wychowawczego, programu 500+, wszelkich świadczeń uzyskiwanych od organów pomocy społecznej na rzecz małoletniej; - ustanowił wnioskodawczynię kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego T. G., polegającym na posiadaniu oraz sprawowaniu zarządu świadczeniami pieniężnymi należnymi małoletniej z tytułu świadczeń uzyskiwanych z zasiłku wychowawczego, programu 500+, wszelkich świadczeń uzyskiwanych od organów pomocy społecznej na rzecz małoletniego (dowód: - postanowienie z dnia [...] marca 2021 roku w sprawie III Nsm [...]). Wyjaśniono, że na mocy ww. postanowień małoletni - H. i T. przebywają u wnioskodawczyni, pozostając pod jej faktyczną opieką i na jej wyłącznym utrzymaniu. Podniesiono, że wprawdzie wnioskodawczyni nie jest osobą, o której mowa w przywołanym art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., w tym opiekunem faktycznym w rozumieniu art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., ale na mocy orzeczenia sądu rodzinnego ma obowiązek sprawowania opieki nad małoletnimi, którzy na stałe u niej przebywają oraz ma obowiązek zarządu ich majątkiem, a więc dbania o zapewnienie przysługujących im świadczeń, tak jak w przedmiotowej w sprawie - świadczenia wychowawczego. Wywodzono, że przepisy analizowanej ustawy w sposób niedostateczny chronią opiekuna dziecka, w związku z czym sądy administracyjne odniosły się do tego na gruncie zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka. Opierając się na powyższym w ocenie Prokuratora, wnioskodawczyni - osobie odpowiedzialnej za utrzymanie dziecka, której sąd powierzył pieczę nad wychowaniem i rozwojem małoletniego, przysługuje prawo skutecznego domagania się od Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej. 4. Rozpoznając sprawę w postepowaniu odwoławczym Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS decyzją z dnia [...] lutego 2024 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wskazano, że brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ wnioskodawczyni nie należy do ustawowego kręgu osób mogących wnioskować o to świadczenie. Organ wyjaśnił, że Sąd Rejonowy we [...] Wydział III Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z dnia [...] marca 2021 r. ustanowił wnioskodawczynię kuratorem do zarządu majątkiem małoletnich dzieci - H. i T. G. celem posiadania oraz sprawowania zarządu świadczeniami pieniężnymi z tytułu świadczeń uzyskiwanych z zasiłku wychowawczego programu 500+, wszelkich świadczeń uzyskiwanych od organów pomocy społecznej na rzecz tych małoletnich. Postanowienie w tej kwestii uprawomocniło się z dniem [...] marca 2021 r. Dalej wyjaśnił, że katalog osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego został jednoznacznie określony w przywołanym wcześniej art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. Oznacza to, że w sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze jest osobą spoza kręgu osób wymienionych w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., ZUS nie ma możliwości przyznania jej prawa do świadczenia z uwagi na brak podstaw prawnych. W świetle art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy, osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem, w zastępstwie rodziców (np. w związku ograniczeniem praw rodzicielskich), u której jednak dziecko nie zostały umieszczone w pieczy zastępczej, nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego. Poinformowano, że w przypadku wniosku o świadczenie wychowawcze na okres od [...] czerwca 2023 r. do [...] maja 2024 r. nie znajduje zastosowania wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 17 października 2023r. sygn. akt II SA/Bd 745/23, albowiem powyższy wyrok odnosi się bezpośrednio do prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko T. G. i H. G., na okres świadczeniowy trwający od [...] czerwca 2022 r. do [...] maja 2023 r. Jako podstawę prawną ww. decyzji wskazano: art. 138 par. 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm. – dalej: "k.p.a.", oraz art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. 5. W skardze skierowanej do tut. Sądu Prokurator Rejonowy [...] wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: - art. 4 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że skarżąca, u której ustalono miejsce pobytu małoletniego T. G. oraz ustanowiono I. K. kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego na mocy postanowienia Sądu Rodzinnego i to ona zajmuje się wychowaniem i utrzymaniem małoletniego, nie jest osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego, a w konsekwencji pozbawienie małoletniego świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem; - art. 6, art. 7, art. 8, art. 9 oraz art. 76 § 1, art. 77, art. 80 k.p.a. poprzez niezastosowanie podstawowych zasad postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie, tj. zasady praworządności, zasady uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz nienależyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, nierozpatrzenie całości materiału dowodowego, brak jego należytej oceny, a nadto nieinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych przesłanek, którymi organ kierował się, wydając zaskarżone orzeczenie, w szczególności przyczyn, z powodu których nie uwzględnił postanowienia Sądu Rejonowego we [...] z dnia [...] czerwca 2020 roku w sprawie III Nsm [...] o ustaleniu miejsca pobytu małoletniego w miejscu zamieszkania skarżącej oraz postanowienia Sądu Rejonowego we [...] z dnia [...] marca 2021 roku w sprawie III Nsm 1099/20 o ustanowieniu I. K. kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego oraz wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia [...] października 2023 roku w sprawie II SA/Bd 746/23. W uzasadnieniu skargi przedstawioną argumentację wspierającą podniesione zarzuty. 6. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: 7. Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm. – dalej "p.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a. bowiem Prokurator w skardze wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś organ nie wniósł o przeprowadzenie rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a. lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie. 8. Jak wynika z akt sprawy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na małoletniego T. G. wystąpiła wnioskodawczyni (babcia małoletniego), u której na mocy postanowienia Sądu Rejonowego we [...] z dnia [...] czerwca 2020 r. w sprawie III Nsm [...] ustalono miejsce pobytu małoletniego, a nadto którą postanowieniem z dnia [...] marca 2021 r. w sprawie III Nsm [...] Sąd Rejonowy we [...] ustanowił kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego polegającym na posiadaniu oraz sprawowaniu zarządu świadczeniami pieniężnymi należnymi małoletniego z tytułu świadczeń uzyskiwanych z zasiłku wychowawczego, programu 500+, wszelkich świadczeń uzyskiwanych od organów pomocy społecznej na rzecz małoletniego. Organ odmówił skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego z uwagi na fakt, że nie należy do kategorii podmiotów uprawnionych do jego pobierania na podstawie art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. Zgodnie z powołanym art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Ustawodawca w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. zawarł definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym związanych z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Odwołując się do celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w powyższym przepisie wyjaśnić należy, że świadczenie to zostało wprowadzone, aby częściowo pokryć wydatki związane z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Adresowane jest ono do podmiotów, które rzeczywiście zajmują się dzieckiem, sprawują nad nim pieczę i troszczą się o zaspokajanie jego codziennych potrzeb. W przedmiotowej sprawie wobec ograniczenia władzy rodzicielskiej matce małoletniego, faktyczną opiekę nad nim przejęła jego babcia. Co więcej została ona ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem małoletniego i sprawuje bieżącą pieczę nad nim. Sąd podziela stanowisko organu, że co do zasady tylko osoby wymienione w katalogu art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. posiadają legitymację do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko. Katalog ten jest ściśle określony. Nie uwzględnia przy tym osób faktycznie sprawujących opiekę nad małoletnimi, które nie wystąpiły do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Zgodnie z przyjętymi poglądami orzecznictwa i doktryny, przy stosowaniu przepisów pierwszeństwo przyznaje się co do zasady wykładni literalnej. Wobec powyższego, wnioskodawczyni faktycznie nie posiadałaby legitymacji do pobierania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności gdy istnieją ważniejsze niż literalne pojmowanie normy, zasad i wartości, wolno od tej wykładni odstąpić. Wówczas pierwszeństwo mają wykładnie celowościowa, systemowa i prokonstytucyjna. Co więcej, niekiedy odwołanie się wyłącznie do wykładni literalnej narusza konstytucyjne zasady, w tym zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a także sprawiedliwości społecznej i dbania przez Państwo o interes i dobro dziecka. Taka sytuacja wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Ograniczenie się przez organy jedynie do zastosowania wykładni literalnej, skutkowało odmową przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniego, co godzi w konstytucyjne zasady uregulowane w art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji. Pierwszy z nich stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Z kolei art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji gwarantuje ochronę dziecka oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Kierując się powyższymi konstytucyjnymi zasadami, Państwo powinno dbać o interesy dziecka, a także chronić jego dobro. Ustawa zasadnicza nakłada również na organy publiczne obowiązki związane z zaspokajaniem bieżących potrzeb dziecka, wychowaniem czy jego utrzymaniem, w szczególności w przypadku dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej. Obowiązki te wykonywane są między innymi poprzez pomoc opiekunom w zaspokajaniu bieżących potrzeb małoletnich, w tym pomoc materialną. Opiekun sprawujący bieżącą pieczę nad dzieckiem ma zatem prawo skutecznie domagać się od instytucji publicznych pomocy przy sprawowaniu tej opieki w postaci przyznania świadczenia pieniężnego. Co więcej, kwestię dbania o dobro dziecka reguluje umowa międzynarodowa, tj. art. 20 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Zgodnie z jego brzmieniem, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Zatem, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczanie interesów dziecka. Wobec powyższych ustaleń, odwołanie się przez organ wyłącznie do literalnego brzmienia art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy i odmowę prawa do pobierania świadczenia wychowawczego narusza dobro dziecka, na rzecz którego przyznawane jest przedmiotowe świadczenie. Tym samym godzi w Konstytucyjne zasady i gwarancje mające na celu zapewnienie dziecku ochrony ze strony Państwa i jego instytucji. W przedmiotowej sprawie faktyczny opiekun, tj. wnioskodawczyni, została bowiem pozbawiona środków niezbędnych do jego utrzymania i wychowania. Skoro to wnioskodawczyni faktycznie zajmuje się wychowaniem małoletniego, zaspokaja jego codzienne potrzeby, ponosi odpowiedzialność za jego rozwój, jak i podejmuje decyzje w istotnych sprawach oraz zarządza majątkiem dziecka, tym samym posiada prawo do pobierania świadczenia wychowawczego w celu chociażby częściowego pokrywania ww. potrzeb. Nadto, stosowanie wykładni literalnej w sytuacji, gdy rodzic małoletniego posiada ograniczoną władzę rodzicielską, jest w tym przypadku nieuzasadnione, narusza cel, dla którego przedmiotowe świadczenie zostało wprowadzone przez ustawodawcę. Stąd też Sąd uznał, że w celu lepszej ochrony interesów małoletniego należy zastosować w sposób bezpośredni celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa. W konsekwencji, uzasadnia to możliwość przyznania wnioskodawczyni świadczenia, o którym mowa w cyt. ustawie na rzecz małoletniej. Powyższe stanowisko Sądu znajduje w pełni poparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki WSA w Gliwicach w sprawie II SA/Gl 1720/22, LEX nr 3514380, WSA w Łodzi w sprawie II SA/Łd 960/22, LEX nr 3512422, WSA w Gdańsku w sprawie III SA/Gd 736/21, LEX nr 3282095, WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr 373/18, LEX nr 2520178 oraz powołane tam orzecznictwo). Nadmienić przy tym należy, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 8 u.p.p.w.d., które wykluczałyby prawo do przyznania wnioskodawczyni świadczenia wychowawczego. 9. Mając powyższe na uwadze, zarzuty skargi należało uznać za w pełni uzasadnione i Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.