II SA/Bd 544/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 11 września 2024 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Wójta Gminy T. z [...] lutego 2024 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., zwanej w skrócie "u.ś.r.") decyzją z [...] kwietnia 2014 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy T. z [...] lutego 2024 r. nr [...], którą do decyzją Wójt odmówił M. S. (tj. Skarżącej) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką B. G.. Kolegium ustaliło, że Skarżąca złożyła wniosek o świadczenie pielęgnacyjne [...] września 2023 r. wraz orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z [...] października 2019 r. stwierdzającym, że matka Skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. We wniosku Skarżąca oświadczyła ponadto, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania w nim pracy z dniem [...] września 2023 r. Kolegium wskazało także na oświadczenie Skarżącej z [...] stycznia 2024 r., z którego wynika, że Skarżąca nie pracowała w gospodarstwie rolnym, podlega ubezpieczeniu KURS, małżonek wykonuje wszystkie czynności w gospodarstwie, które prowadzi tylko produkcję roślinną. W tych okolicznościach Kolegium stwierdziło, że wnioskodawczyni nie pracowała w gospodarstwie rolnym, a wobec tego nie można uznać iż musiała zrezygnować z pracy w tym gospodarstwie na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Z uwagi zatem na brak związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia – pracą w gospodarstwie rolnym – a koniecznością zapewnienia stałej opieki nie można uznać, iż Skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Kolegium wskazało ponadto, że osoba wymagająca opieki posiada osoby zobowiązane do alimentacji – pozostałe dzieci – które mają także obowiązek zapewnienia opieki matce, przy czym w sytuacji braku możliwości zapewnienia bezpośredniej opieki mogą ten obowiązek spełnić poprzez zapewnienie środków na sprawowanie tej opieki przez osoby trzecie. W interesie społecznym nie pozostawałaby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ze środków publicznych bez wykorzystania wszystkich możliwości i uprawnień (wyroki: WSA w Bydgoszczy z 26 marca 2021 r. sygn. II SA/Bd 385/21, WSA w Krakowie z 13 grudnia 2023 r. sygn. II SA/Kr 1313/23). W skardze do Sądu Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Kolegium oraz poprzedzającej jej decyzji organu pierwszej instancji. Zaskarżonej decyzji Skarżąca zarzuciła: 1) naruszenie prawa materialnego tj. dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo – skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawienie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego czy też niepodejmowanie pracy, 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, 8, 9, 77 § 2, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego (w skrócie "k.p.a.") poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy tj. związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a pogorszającym się stanem zdrowia jej matki, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki Skarżąca podniosła, że sprawuje opiekę matką od chwili, w której ta opieka stała się konieczna. We wcześniejszym okresie próbowała łączyć opiekę nad matką z pracą w gospodarstwie rolnym. Pogorszający się z czasem stan zdrowia matki wymagał zwiększenia zakresu opieki. Obecnie Skarżąca nie jest w stanie pogodzić opieki nad matką z pracą w gospodarstwie rolnym. Skarżąca podkreśliła, że przesłanka przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego (wynikające z odprowadzania składek do KRUS) lecz z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Środkiem dowodowym służącym wykazaniu faktu zaprzestania działalności rolniczej jest oświadczenie rolnika. Następstwem tego oświadczenia jest utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Skarżąca podkreśliła, że w złożonym oświadczeniu wskazała, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Wobec tego uznać należy, że wbrew twierdzeniu organu nie zaistniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca podniosła, że na okoliczność ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie powinien wpływać fakt podlegania przez nią ubezpieczeniu KRUS oraz to, że jej mąż w większej części wykonuje pracę w gospodarstwie rolnym, przy niepodważalnym fakcie sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Odnośnie naruszenia przepisów postępowania Skarżąca podniosła, że gdyby organ prawidłowo ustalił wszelkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, to jego wątpliwości nie powinien budzić fakt, że pozostałe dzieci osoby niepełnosprawnej opieki (tj. matki Skarżącej) nie są w stanie sprawować nad nią opieki w wymaganym zakresie. Nie są w stanie zapewnić opieki bezpośredniej, osobistej. Nie mają także środków finansowych pozwalających na zapewnienie fachowej opieki, gdyż uzyskiwane środki wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W związku z tym nie są w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi alimentacji a ewentualne uzyskanie od nich na czas potrzebnych niepełnosprawnej matce środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (zgodnie z treścią art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Kolegium zwróciło uwagę, że Skarżąca przyznała w oświadczeniu, że nie pracowała w gospodarstwie, gdyż małżonek wykonywał wszystkie czynności w gospodarstwie oraz że podlega ubezpieczeniu KRUS jako rolnik. Nie można zatem przyjąć, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa od [...] września 2023 r. Ponadto Skarżąca nie wykazała, że wykonywanie pracy w gospodarstwie o niezbyt dużym areale i produkcji roślinnej nie da się pogodzić ze sprawowaną opieką, tym bardziej że opieka ta jest sprawowana od wielu lat. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. W przedmiotowej sprawie na wstępie należy zwrócić uwagę, że zaskarżona decyzja została wydana po wejściu w życie zmian u.ś.r. wprowadzonych ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.). Jedną z tych zmian jest wprowadzenie w art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunku, aby opieka nad osobą niepełnosprawną dotyczyła osoby w wieku do ukończenia 18 roku życia. Jednakże zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że sprawa Skarżącej powinna być rozpoznana na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem [...] grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy do [...] grudnia 2023 r. złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i spełnili określone w ustawie przesłanki jego przyznania z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r. (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Krakowie z 12 czerwca 2024 r., III SA/Kr 326/24, w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., sygn. II SA/Go 552/13 i w Rzeszowie z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. II SA/Rz 1991/23, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – w skrócie "CBOSA", dostępnej poprzez stronę internetową http://orzeczenia.nsa.gov.pl/CBOSA). Niezrozumiały jest sformułowany przez profesjonalnego pełnomocnika zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem (w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r.) Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z cytowanego przepisu wynika konieczność istnienia związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy brakiem podejmowania lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą legitymują się wskazanym w przepisie orzeczeniem o niepełnosprawności. Sąd nie dopatrzył się, aby Kolegium w jakikolwiek sposób kwestionowało taką wykładnię tego przepisu. Czym innym jest natomiast ustalenie, że wynikająca z prawidłowej wykładni przepisu sytuacja przewidziana przez ustawodawcę zachodzi w rzeczywistości. W tym zakresie zasadny jest zarzut naruszenia przez Kolegium przepisów postępowania tj. wynikającego z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego niezbędnego do wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Niezależnie od podnoszonych w skardze zarzutów należy także wskazać na naruszenie przez organ wynikającego z art. 107 § 3 k.p.a. obowiązku przedstawienia argumentacji na rzecz przyjęcia, że zaistniał stan faktyczny opisany w decyzji organu. Z treści zaskarżonej decyzji wynika, że wniosek Kolegium o braku związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną (matką Skarżącej) a rezygnacją z zatrudnienia jest skutkiem ustalenia, iż Skarżąca "nie pracowała w gospodarstwie rolnym". Ustalenie to Kolegium wywodzi z oświadczenia Skarżącej (złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej) z [...] stycznia 2024 r. Należy zauważyć, że w aktach sprawy nie ma oświadczenia Skarżącej ze wskazaniem, że zostało ono złożone [...] stycznia 2024 r. Jest jedynie oświadczenie Skarżącej z oznaczeniem w prawym górnym rogu "Topólka, dnia ..............." oraz z pieczęcią wpływu Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (w lewym górnym rogu oświadczenia) z tekstem "Wpłynęło dnia [...].01.2024". Z samej treści oświadczenia nie wynika zatem, kiedy było ono złożone. Wiadomo jedynie kiedy organ otrzymał owo oświadczenie. Same wypowiedzi Skarżącej w oświadczeniu, oznaczone punktami 1) – 6) są lakoniczne, częściowo niezrozumiałe i niespójne, w szczególności w punkcie 2) znajduje się zapis "Nie pracowałam w gospodarstwie rolnym", w punkcie 4): "Podlegam ubezpieczeniu Krus", a w punkcie 5. "Opieka nad matką". Dopiero zestawienie treści poszczególnych punktów oświadczenia z treścią "wezwania do złożenia wyjaśnień" z [...] stycznia 2024 r. (skierowanego do pełnomocnika Skarżącej przez GOPS w T. ) pozwala przypuszczać, że poszczególne punkty oświadczenia Skarżącej są odpowiedzią na kolejne pytania z ww. "wezwania". I tak treść punktu 5. oświadczenia ("Opieka nad matką") zyskuje logiczny kontekst po zestawieniu jej z piątym w kolejności pytaniem "wezwania..." w brzmieniu: " – jakie okoliczności spowodowały zaprzestanie pracy w gospodarstwie rolnym i ubieganie się o świadczenie pielęgnacyjne". Z powyższego zestawienia pytania piątego i punktu 5. oświadczenia wynika zatem, że opieka nad matką jest okolicznością która spowodowała że Skarżąca zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym i ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne. Taka informacja jest jednak niespójna z informacją wynikająca z zestawienia pytania drugiego w "wezwaniu" z punktem 2) "oświadczenia". Drugie pytanie brzmi: " – jaki zakres prac wykonywała Pani w gospodarstwie przed zaprzestaniem w nim pracy, czy czynności były stałe i jaki miały charakter". W punkcie 2) "oświadczenia" Skarżąca wypowiada się "Nie pracowałam w gospodarstwie rolnym". Można by zatem wywodzić, że Skarżąca informuje, że w ogóle nie pracowała w gospodarstwie rolnym. Informacja wynikająca z zestawienia drugiego pytania i punktu 2) jest zatem sprzeczna z informacją wynikającą z zestawienia pytania piątego i punktu 5). Pierwsza z wymienionych informacji wskazuje, że Skarżąca nie pracowała w gospodarstwie rolnym, a druga ze wymienionych informacji wskazuje, że Skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym, ale musiała z tej pracy zrezygnować w związku z opieką nad matką. Kolegium ani nie podjęło się wyjaśnienia tej sprzeczności ani nie wskazało, na jakiej podstawie, bez wyjaśnienia sprzeczności w wypowiedziach Skarżącej należało uznać za wiarygodną pierwszą z wymienionych informacji (tj. pytanie drugie i punkt 2 – że Skarżąca nie pracowała w gospodarstwie rolnym), a nie drugą (tj. pytanie piąte i punkt 5 – że Skarżąca pracowała w gospodarstwie rolnym, ale zrezygnowała z pracy). Niewątpliwie stwierdzenie, że konkretna osoba nigdy nie pracowała (w tym nigdy nie pracowała w gospodarstwie rolnym) ułatwia wskazanie powodu odmowy przyznania świadczenia. Stwierdzenie to musi być jednak wywiedzione z całości materiału dowodowego, po wymaganym przez prawo (t.j. art. 7 i 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a.) przedstawieniu argumentacji na rzecz formułowanego twierdzenia o stanie faktycznym, w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Tych wymogów decyzja Kolegium nie spełnia. Należy przy tym zaznaczyć, że Sąd co do zasady podziela stanowisko Kolegium, że w przypadku kiedy osoba wymagająca opieki (tj. osoba niepełnosprawna) posiada kilka dzieci, to świadczenie pielęgnacyjne nie może być automatycznie przyznane temu dziecku, które ubiega się o świadczenie, bez uwzględnienia sytuacji pozostałych dzieci które np. mogą posiadać znaczny majątek czy duże dochody pozwalające na zapewnienie opieki niepełnosprawnemu rodzicowi (poprzez chociażby wynajęcie opiekuna) a nie czyniące tego z powodu np. konfliktu rodzinnego. Tym niemniej także w tym zakresie konieczne jest poczynienie stosownych ustaleń faktycznych których Kolegium nie uczyniło poprzestając jedynie na wskazaniu faktu posiadania przez niepełnosprawną innych dzieci niż Skarżąca. Należy zauważyć, że w aktach sprawy znajduje się oświadczenie Skarżącej "Załącznik nr [...]" w którym wskazuje swoje rodzeństwo, ich miejsce zamieszkania, z tym że co do ich możliwości wypełnienia obowiązku alimentacyjnego poprzestaje na ogólnikowej formule, iż z uwagi na zobowiązania zawodowe i osobiste nie mają możliwości opieki nad matką (brak wskazania jakie konkretne zobowiązania są taką przeszkodą). Ze względu na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) należało orzec jak w sentencji wyroku. W ponownym postępowaniu organy winny uzupełnić postępowanie dowodowe w celu wyjaśnienia czy Skarżąca kiedykolwiek pracowała w gospodarstwie rolnym (ewentualnie była zatrudniona w innym sposób), biorąc pod uwagę – wobec sprzecznych wypowiedzi Skarżącej, także konieczność skorzystania z możliwości przesłuchania strony. Organ winien także uzupełnić postępowanie dowodowe w zakresie dotyczącym ustalenia konkretnych "zobowiązań zawodowych" i "zobowiązań osobistych" pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji, w szczególności córki niepełnoprawnej D. K., która – w przeciwieństwie do Skarżącej (zamieszkałej w C. K.) mieszka w tej samej wsi, co niepełnosprawna matka (tj. w T. ). Ustalenia organu winny dotyczyć okresu do dnia [...] grudnia 2023 r., zgodnie z powyższym stanowiskiem Sądu, że świadczenie może być przyznane, jeżeli do ww. dnia "powstało prawo" do świadczenia, o które Skarżąca się ubiega. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.).