II SA/Bd 547/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Wiesław Czerwiński Sędzia WSA Renata Owczarzak Protokolant Katarzyna Korycka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej powoływanej jako ustawa o świadczeniu pieniężnym) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 23 grudnia 2009 r., Nr 220, poz. 1734) orzekł o odmowie przyznania J. W. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego we wskazanej ustawie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, iż pojęcie represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Cytując uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07) organ zaznaczył, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego uregulowanego ustawą o świadczeniu pieniężnym, lecz jedynie praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, o której mówi w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika zaś, że J. W. w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości M. Praca ta nie przybrała więc, w ocenie organu, szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Z tej przyczyny brak było, jak wskazał organ, podstaw do przyznania wnioskodawcy uprawnienia do świadczenia pieniężnego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. W. wskazał, iż co do zasady należy zgodzić się z przesłankami, o których mowa w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, uprawniającymi do przyznania przedmiotowego świadczenia, jednakże każdą sprawę należy rozpatrywać indywidualnie. Indywidualne zaś okoliczności w jego przypadku każą uznać, że spełnia on warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Jeżeli bowiem dla osoby dorosłej szczególnie dotkliwą formą pracy przymusowej była deportacja, to dla 8-letniego dziecka taką formą było wyrwanie go ze środowiska rodzinnego, odebranie rodzicom i nakazanie mu świadczenia pracy oraz zamieszkiwania w innej miejscowości, w gospodarstwie prowadzonym przez Niemca, a więc osobą posługującą się obcym językiem, wrogą dziecku. W ocenie skarżącego dla tak wysiedlonego z miejsca zamieszkania dziecka, jego praca z pewnością przybrała szczególnie dotkliwą formę i była wyrwaniem go z rodzinnego środowiska. Nie ma zatem znaczenia czy jego praca była wykonywana w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, czy też nie. J. W. zaznaczył, iż spełnił określone w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego przesłanki do uzyskania przedmiotowego świadczenia, albowiem po pierwsze wykonywał pracę przymusową, po drugie był wyrwany z dotychczasowego środowiska, gdyż jako 8-letni chłopiec pozbawiony był życia w rodzinie, a po trzecie wykonywana przez niego praca przymusowa przybrała szczególnie dotkliwą formę, gdyż jako dziecko świadczył pracę na rzecz obcej osoby, mówiącej w nieznanym mu języku. Zachodzi więc konieczność, jak wskazał, interpretacji obowiązujących przepisów na korzyść osoby represjonowanej, zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami sprawiedliwości społecznej. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej powoływanej jako kpa) oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej z dnia [...]. W motywach rozstrzygnięcia organ ponownie wyjaśnił, iż przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Skoro więc z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że J. W. w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w miejscowości M., w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania (miejscowość S.), to tym samym praca ta, zadaniem organu, nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ponadto organ wskazał, iż nie można dać wiary twierdzeniom wnioskodawcy o braku możliwości kontaktu z członkami rodziny, albowiem siostra wnioskodawcy, także ubiega się o przyznanie przedmiotowego świadczenia z tytułu pracy przymusowej wykonywanej w miejscowości M. Na powyższą decyzję J. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, domagając się uchylenia obu decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., oraz przyznania wnioskowanego świadczenia lub ewentualnie przekazania sprawy organowi administracyjnemu do ponownego rozpoznania celem wydania decyzji przyznającej wnioskowane świadczenie. Zaskarżonym decyzjom skarżący zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art.2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez uznanie, że wysiedlenie z rodzinnej wsi i świadczenie pracy przymusowej kilkanaście kilometrów dalej od gospodarstwa rodzinnego przez 8-letniego chłopca nie było wyrwaniem go ze środowiska i nie przybrało szczególnie dotkliwej formy, oraz przepisów postępowania, tj. art. 8, 10 i 11 kpa poprzez nie odniesienie się przez organ do argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie zapewnienie skarżącemu czynnego udziału w postępowania w drodze wyznaczenia rozprawy administracyjnej celem zbadania okoliczności wykonywania pracy przymusowej w szczególnie dotkliwej formie, i nie wyjaśnienie przesłanek leżących u podstaw zaskarżonych decyzji. Podtrzymując argumentację wyrażoną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarży podkreślił, iż w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego złagodził literalną interpretację art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, w związku z czym nie można się zgodzić z zawężoną przez organ interpretacją tegoż przepisu, uznającą pracę przymusową za szczególnie uciążliwą, wyłącznie pracę wykonywaną w miejscowości oddalonej "daleko" od rodzinnego miejsca zamieszkania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz jego argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż w ramach dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać legalność rozstrzygnięcia zapadłego w danym postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego, według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie może natomiast rozpoznając sprawę kierować się kryteriami słuszności czy sprawiedliwości społecznej. W razie zaś stwierdzenia naruszenia prawa mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, sąd administracyjny wydaje orzeczenie o charakterze kasacyjnym, nie posiadając kompetencji do rozstrzygnięcia bezpośrednio o prawach i obowiązkach stron postępowania. Innymi słowy sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, co zasługuje na szczególne podkreślenie, zważywszy na zawarty w skardze wniosek skarżącego o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Dokonują kontroli zaskarżonej decyzji w omawianym zakresie, Sąd nie stwierdził, aby naruszała ona prawo. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Wskazać w związku z tym należy, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się zatem, z koniecznością rekonstrukcji treści zakwestionowanego przepisu, z punktu widzenia skutków tegoż wyroku Trybunału Konstytucyjnej i powstałej w związku z tym nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym przez Trybunał. Innymi słowy w przedmiotowej sprawie zachodzi konieczność określenia zakresu zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz przesłanek warunkujących wnioskowane świadczenie z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału zarówno w jego osnowie jak i uzasadnieniu. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (ust. 1), wyłącznie tym które nie mają ustalonego prawa do dodatku: kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ani za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów (ust. 2). Represją w rozumieniu ustawy, w brzmieniu obowiązującym sprzed wydania w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym). Na tle przytoczonych przepisów można wyróżnić następujące kumulatywne przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia, obowiązujące przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego: 1) osoby wnioskujące są obywatelami polskimi i były nimi także w okresie podleganiu represji w rozumieniu ustawy (art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym); 2) stale zamieszkują na terytorium Polski (art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym); 3) nie mają prawa do dodatku kombatanckiego ani do dodatku za tajne nauczanie (art. 1 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym); 4) podlegały jednemu z dwóch rodzajów represji, zdefiniowanych w art. 2 ustawy, tj. osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazuje się, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma zaś zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Osoby bowiem dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. w sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tle przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ocenie Sądu, zmianie uległa treści opisanej wyżej przesłanki pkt 4) warunkującej prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia, tj. osoba wnioskująca w dalszym ciągu winna była podlegać jednemu z dwóch rodzajów represji zdefiniowanych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a więc osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, z tym że już nie wyłącznie z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium ZSRR, III Rzeczy lub terenów przez nie okupowanych, lecz również wywiezieniu w granicach przedwojennego państwa polskiego. Spełnienia zatem kryterium deportacji, w obecnym stanie prawym, nie należy uzależniać od aspektu geograficznego lecz, jak wskazuje się w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem. Oceniając więc legalność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z tak zrekonstruowaną (w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego) normą prawną, warunkującą prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia od spełnienia wskazanych wyżej przesłanek, należy wskazać, iż okoliczności przedmiotowej sprawy subsumowane pod zrekonstruowany wzorzec kontroli, każą uznać, iż rozstrzygnięcia organów obu instancji były prawidłowe, albowiem w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji. Organ administracyjny bowiem zbadał, co znalazło swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, czy obowiązek pracy przymusowej skarżącego podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsc pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. A więc organ administracyjny badając uprawnienie skarżącego do uzyskania wnioskowanego świadczenia, ocenił charakter deportacji skarżącego nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Słusznie, zdaniem Sądu, uznając że wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości M., położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącego, nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, tak jak w przedmiotowej sprawie w sąsiedniej miejscowości, nie sposób uznać, iż nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Można więc przypuszczać, że ci ostatni utrzymywali jednak, w jakieś formie, kontakt ze skarżącym. Niewątpliwie wiek skarżącego, mógł zwiększyć w nim poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie wyraża stanowisko, iż badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobietkywizownych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Skoro więc skarżący wykonywał prace w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić mu przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Na marginesie należy podkreślić, iż w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w "zakresie" w jakim pomija się w pojęciu deportacji osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dlatego też wyrok ten nie oznacza możliwości automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonywującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonywujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.