II SA/Bd 549/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Piechowiak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz sędzia WSA Renata Owczarzak Protokolant sekretarz sądowy Kamila Wesołowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 września 2019 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] marca 2019 roku nr [...].A. II SA/Bd 549/19 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] 2017r. [...] Burmistrz [...] przyznał E. M. (dalej jako: "skarżąca") zasiłek rodzinny na dziecko w wieku 5-18 lat – na córkę N. M., w kwocie 124 zł miesięcznie na okres od [...] 2017r. do [...] 2018 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przez ww. dziecko, w kwocie 100 zł jednorazowo. Decyzją z dnia [...] 2018 r., nr [...] organ przyznał skarżącej świadczenie rodzicielskie w wysokości 1000 zł miesięcznie na okres od [...] 2017r. do [...] 2018 r. w związku z narodzinami syna – R. M. Kolejną decyzją z dnia [...] 2018 r., nr [...] Burmistrz przyznał skarżącej zasiłek rodzinny na dziecko w wieku do 5 lat – na R. M., w kwocie 95 zł miesięcznie od [...] 2017 r. do dnia [...] 2018 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego na ww. dziecko w kwocie 1000 zł jednorazowo. Decyzją z dnia [...] 2019 r. nr [...] Burmistrz [...] ustalił wysokość nienależnie pobranego przez E. M. zasiłku rodzinnego w okresie od [...] 2018 r. do [...] 2018 r. na kwotę [...]zł. Następnie decyzją z dnia [...] 2019 r., [...]. Burmistrz [...] zobowiązał E. M. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w okresie od [...] 2018 r. do [...] 2018 r. w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w związku z podjęciem od dnia [...] 2018 r. pracy przez męża skarżącej, dochód w miesiącu lutym wzrósł o [...] zł. co dało łącznie [...] zł, a w przeliczeniu na członka rodziny [...] zł. Przekroczono tym samym kryterium dochodowe wynoszące 647 zł na osobę w rodzinie. Organ dodał, że w jego ocenie nie zachodziły podstawy do przyznania zasiłku rodzinnego z zastosowaniem art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2018 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. poz. 2220, ze zm.) w zw. z art. 3 cyt. ustawy, gdyż łączna kwota zasiłków jest niższa niż kwota przekroczenia kryterium dochodowego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, że od kilku lat nie mieszka z mężem i nie wychowuje wspólnie dzieci (co może potwierdzić pracownik socjalny Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] oraz, że nie wiedziała o podjęciu pracy przez męża. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] 2019r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w niniejszej sprawie skarżąca i jej mąż uzyskali dochód w okresie pobierania świadczenia - skarżąca w związku z uzyskaniem świadczenia rodzicielskiego, a jej mąż w związku z uzyskaniem zatrudnienia. Obliczając dochód w rodzinie skarżącej, ustalono jako składniki dochodu: dochód za rok 2016r. (tj. [...] zł) + wynagrodzenie za pracę męża ([...] zł za miesiąc [...] 2018 r. – uzyskiwane do [...] 2018 r.)+ świadczenie rodzicielskie (1000 zł przyznane na okres od [...] 2017 r. do [...] 2018 r.). Z wyliczeń organu II instancji wynika, że łączny miesięczny dochód czteroosobowej rodziny wyniósł [...] zł, co daje [...] zł. na osobę. Jak wskazało SKO, oznacza to, że dochód rodziny odwołującej przekracza ustawowe kryterium, co stanowiło podstawę do uznania, że świadczenia rodzinne pobrane na dwoje dzieci za okres od [...] 2018 r. do [...] 2018 r. są świadczeniami nienależnie pobranym i kwestionowaną decyzją zasadnie zobowiązano skarżącą do zwrotu kwoty [...]zł wraz z odsetkami. Organ odwoławczy zakwestionował twierdzenia skarżącej o tym, że nie wiedziała o podjęciu pracy przez męża wskazując, że w oświadczeniu z dnia [...] 2018 r., podała ona, że jej mąż uzyskał dochód z tytułu umowy o pracę, określając że jego dochód netto za [...] 2018 r. wyniósł [...] zł. Kolegium zwróciło uwagę, że skarżąca w każdym wniosku wskazywała, że jej mąż wchodzi w skład rodziny. Z ustaleń organu wynika, że dopiero od [...] 2018 r. – tj. od chwili uprawomocnienia się wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] 2018 r., sygn. akt [...] małżeństwo zostało rozwiązane przez rozwód. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy na powyższą decyzję E. M. ponownie wskazała, że od kilku lat nie mieszka z mężem i nie wychowuje z nim wspólnie dzieci oraz, że nie wiedziała o podjęciu zatrudnienia przez męża, w związku z czym nie mogła powiadomić organu. Skarżąca zwróciła uwagę że przyznane świadczenia stanowiły jedyne źródło utrzymania rodziny. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza [...] dotyczącą zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Skarżąca zakwestionowało ustalenie organów obu instancji o uznaniu pobranego przez nią świadczenia w okresie od [...] 2018 r. do [...] 2018 r. za pobrane nienależnie podnosząc, że nie była świadoma okoliczności pobierania przez męża wynagrodzenia za pracę. Z oświadczenia skarżącej wynika, że już w momencie składania wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia pozostawała z małżonkiem w faktycznej separacji. Kontrola sądowoadministracyjna zaskarżonej decyzji doprowadziła Sąd do wniosku, że zarówno w niej, jak i w decyzji I instancji organy przedwcześnie ustaliły, że świadczenie rodzinne w okresie od [...] 2018 do [...] 2018 r. pobrane zostało przez skarżącą nienależnie. Instytucja świadczenia nienależnie pobranego została uregulowana przepisie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018r., poz. 2220). Stanowiący materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji art. 30 ust. 2 pkt 1 cyt. ustawy stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Okoliczność powyższa jest w sprawie bezsporna. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 30 ust. 1 cyt. ustawy. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie rodzinne w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. W świetle powyższego stwierdzić należy, że kwestia winy osoby pobierającej świadczenie rodzinne bądź ubiegającej się o to świadczenie powinna być uwzględniana w każdym z przypadków wymienionych w przepisie art. 30 ust. 2 cyt. ustawy. W ocenie Sądu organ wydał decyzję zobowiązującą do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego bez ustalenia, czy skarżąca wiedziała o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczenia wychowawczego, a jeśli tak, to kiedy dowiedziała się o istnieniu tych okoliczności. Nie zbadał, czy świadczenie uznane przez organ za "nienależne" zostało przez skarżącą "nienależnie pobrane". Skarżąca podnosiła bowiem zarówno w toku postępowania administracyjnego, że nie wiedziała o przysługującym jej mężowi prawie do wynagrodzenia za pracę. Organ I instancji, a w ślad za nim organ odwoławczy, nie dokonały zatem oceny, czy skarżąca miała świadomość, że zaistniały okoliczności mające wpływ na jej uprawnienie do pobierania świadczenia, a jeśli tak to czy skarżąca posiadała wiedzę o tych okolicznościach od chwili ich zaistnienia i apriorycznie założyły, że w nie zastosowała się ona do odebranych pouczeń w tej kwestii. O ile okoliczność pozostawania przez skarżącą w faktycznej separacji z mężem w okresie pobierania świadczenia wychowawczego nie ma wpływu na obowiązek traktowania ich jako rodziny w myśl art. 2 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wliczania dochodów obojga do dochodu tej rodziny, to jednak taki stan rzeczy uwiarygodnia podnoszoną przez skarżącą okoliczność nieistnienia po jej stronie świadomości co do zarobków męża, a co za tym idzie świadomości obowiązku zgłoszenia zmiany uzyskiwanych dochodów na osobę w rodzinie. Prowadzenie oddzielnych gospodarstw domowych bez orzeczonej sądowo separacji i tym bardziej wyroku rozwodowego, nie stanowi samo w sobie przesłanki uszczuplenia dochodu rodziny o dochód uzyskiwany przez drugiego z małżonków. Okoliczność ta może mieć jednak znaczenie w procesie ustalania prawdy materialnej, zgodnie z art. 7 k.p.a., co do świadomości beneficjenta świadczenia co do zarobków małżonka, a co za tym idzie decydującej kwestii dotyczącej istnienia lub nieistnienia po stronie tego beneficjenta obowiązku wynikającego z pouczenia o art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. Podsumowując, w ocenie Sądu organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący stanu faktycznego niezbędnego dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia, czym naruszyły zasady postępowania określone w art. 7., art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienie związane jest z błędną wykładnią pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i oceną zaistnienia okoliczności uzasadniających uznania za takie świadczenia tych pobranych przez skarżącą. Z uwagi na powyższe Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uzupełnią postępowanie wyjaśniające we wskazanym w niniejszym uzasadnieniu zakresie, co do okoliczności związanych z koniecznością wyjaśnienia przesłanek z art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.