II SA/Bd 561/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Grażyna Malinowska-Wasik Asesor WSA Grzegorz Saniewski Protokolant Elżbieta Brandt po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 września 2008 r. sprawy ze skargi N. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Burmistrz K. decyzją z [...] października 2006 r., Nr [...] na podstawie art. 2 pkt 5, art. 7 ust. 1-2, art. 10 ust. 1, art. 15, art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86 poz. 732 z późn. zm.) w związku z art. 3 pkt 1-2, pkt 10 i pkt 17a, art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. Nr 139, poz. 992) oraz art. 104 w zw. art. 62 kpa odmówił przyznania skarżącej zaliczki alimentacyjnej. Uzasadniając swoje stanowisko organ pierwszej instancji wskazał, że wyrokiem z dnia [...].04.1992 r. w sprawie sygnatura akt [...] Sąd Wojewódzki w B. orzekł o rozwiązaniu małżeństwa K. D. matki skarżącej i A. D., oraz o alimentach na rzecz skarżącej w wysokości [...] zł., przy czym aktualna ich wysokość wynosi [...] zł. Organ podkreślił ponadto, że ojciec dziecka nie płacił zasądzonych alimentów, wobec czego skarżąca wszczęła postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika, który nie wyegzekwował żadnej kwoty alimentów, w związku z czym w dniu [...].07.2006 r. złożyła mu wniosek o przyznanie zaliczki alimentacyjnej w związku z bezskutecznością egzekucji w rozumieniu art. 2 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy. Burmistrz K. ustalił, że dochody miesięcznie rodziny nie są wyższe niż [...] zł na osobę w rodzinie, a dochód rodziny nie przekracza 50% kwoty określonej w art. 7 ust. 2 ustawy tj. kwotę [...] zł w związku z tym jest to dochód prawidłowy, jednakże skarżąca nie spełnia przesłanki osoby uprawnionej do przyznania zaliczki alimentacyjnej stosowanej do postępowania w sprawie zaliczki alimentacyjnej na podstawie art. 2 pkt.5 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych, ponieważ nie jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dzieci. Z wniosku na zaliczkę alimentacyjną wynika, bowiem, że w skład rodziny wchodzi konkubent matki, który wspólnie z K. D. zamieszkuje i wychowuje dzieci (troje wspólnych dzieci i dwoje z pierwszego związku). Organ podkreślił także, że definicja zawarta wart. 3 pkt 17 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, oraz stosowany do postępowania w sprawie zaliczki alimentacyjnej art. 2 pkt 5 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych, wyraźnie i jasno określa osobę samotnie wychowującą dziecko. Oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Odwołując się od powyższej decyzji, skarżąca podniosła, że nie zgadza się z jej ustaleniami i wskazała, iż jest uczennicą IV klasy technikum ekonomicznego. Od dwóch lat przebywa u rodziny w I., gdzie sama się utrzymuje - przez ostatnie pół roku jedynym źródłem jej utrzymania była zaliczka alimentacyjna w kwocie [...] zł. i dlatego powinno jej przysługiwać świadczenie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z [...] listopada 2006 r., Nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne i prawne organu pierwszej instancji, a tym samym nie znalazł podstaw do jej uchylenia, wskazując jednocześnie, że zgodnie z art. 7 ust. 1 zaliczka alimentacyjna, zwana dalej "zaliczką", przysługuje osobie uprawnionej do ukończenia 18 roku życia albo w przypadku, gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej, do ukończenia 24 roku życia. Zaliczka przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty [...] zł. – ust. 2 cyt. artykułu. Ponadto organ odwoławczy podkreślił, że myśl art. 2 pkt 5 ilekroć w ustawie jest mowa o osobie uprawnionej - oznacza to osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli: a) osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych, b) osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę pozostającą w związku małżeńskim z osobą, która przebywa w zakładzie karnym powyżej 3 miesięcy albo jest całkowicie ubezwłasnowolniona, c) jest osobą uczącą się, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych; Organ przytoczył treść art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych, według którego osobą samotnie wychowującej dziecko jest - panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. W ocenie organu bezspornym było, że w momencie składania wniosku, matka skarżącej wychowywała wspólnie troje dzieci z ich ojcem tj. W. S., co oznacza - w myśl powołanych wyżej przepisów – że nie może być uznana za osobę wychowywaną przez osobę samotnie wychowującą dziecko. Kolegium podniosło ponadto, że zgodnie z art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ilekroć w ustawie jest mowa o osobie uczącej się - oznacza to osobę pełnoletnią uczącą się, niepozostającą na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub z zasądzeniem od rodziców na jej rzecz alimentów, jeżeli wyrok sądu orzekający alimenty został wydany przed osiągnięciem pełnoletności przez osobę uczącą się. Zainteresowana nie ma zasądzonych alimentów od matki, tym samym nie może być uznana za osobę uczącą się w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych W skardze wniesionej do Sądu skarżąca powołała się na trudną sytuację materialną i na fakt, że ma zasądzone wyrokiem sądu alimenty, a ponadto pragnie kontynuować dalszą naukę. Skarżąca wyjaśniła też, że jest wychowywana przez matkę. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga, jako zasadna, zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: ustawą ppsa), sąd kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję w powyższym zakresie może ją wzruszyć m.in., gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy ppsa. Taka sytuacja zaistniała właśnie w przedmiotowej sprawie. Podstawą materialno-prawną rozpoznania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej do sądu decyzji są przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86 poz. 732 z późn. zm.). Jednakże, działając na podstawie art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643), z pytaniami prawnymi do Trybunału Konstytucyjnego wystąpił: 1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. - czy art. 2 pkt 5 lit. a i art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732, ze zm.) oraz art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, ze zm.), w brzmieniu nadanym art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, są zgodne z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.), 2. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., czy art. 2 pkt 5 lit. a w związku z art. 7 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. powołanej w punkcie 1, w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pozbawia prawa do zaliczki alimentacyjnej osoby, które są wychowywane przez panny, kawalerów, wdowy, wdowców, osoby pozostające w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu lub osoby rozwiedzione, wychowujące, co najmniej jedno inne dziecko wspólne z jego rodzicem, są zgodne z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka; 3. Wojewódzki Sąd Administracyjnego w B., czy art. 2 pkt 5 lit. a i art. 29 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. powołanej w punkcie 1 oraz art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych są zgodne z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, W następstwie powołanych pytania, Trybunał Konstytucyjny w dniu 23 czerwca 2008 r. wydał wyrok (sygn. akt P 18/06) stwierdzający: ← po pierwsze, że art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 i Nr 164, poz. 1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 i Nr 222, poz. 1630, z 2007 r. Nr 64, poz. 427, Nr 105, poz. 720, Nr 109, poz. 747 i Nr 200, poz. 1446 oraz z 2008 r. Nr 70, poz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2, poz. 11), ← po drugie, że art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, ← po trzecie art. 29 ust. 1 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka. Stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności wspomnianego art. 2 ust. 5 lit a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, oznacza dla rozpoznawanej sprawy, że przepisy te nie mogą być uznane za prawidłową podstawę prawną wydanych decyzji administracyjnych. Jak już to zaznaczono, sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję może ją wzruszyć m.in., gdy stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy ppsa. Stosownie do treści art. 145 a § 1 kpa, orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę do żądania wznowienia postępowania. Tymczasem dla rozstrzygnięcia sprawy zasadnicze znaczenie miało ustalenie organów, że skarżąca nie jest wychowywana przez osobę samotnie wychowująca dziecko, gdyż matka skarżącej wychowuje troje dzieci z ich ojcem (vide: s. 1 decyzji organu I instancji, s. 2 decyzji organu II instancji). W aktualnym jednak stanie prawnym, na skutek przytoczonego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008r. sygn. akt P 18/06, to decydujące dla sprawy ustalenie organów, nie może być rozważane jako przyczyna odmowy przyznania zaliczki alimentacyjnej. Okoliczność powyższa ma podstawowe znaczenie przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W tym miejscu wskazać należy, iż wprawdzie zgodnie z obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą legalności oraz z uwagi na reguły prawa intertemporalnego, sąd administracyjny ocenia zaskarżone rozstrzygnięcie według stanu prawnego, obowiązującego w dacie jego wydania. Jednak zaznaczyć trzeba, iż tę normę intertemporalną należy odnosić głównie do zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy, nie zaś w sytuacji orzeczenia o niekonstytucyjności przepisów przez Trybunał Konstytucyjny, w oparciu o które podjęta została decyzja administracyjna. Zwrócono na to uwagę zarówno w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego stwierdzając, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności danej normy stwarza dla organów stosujących prawo wskazówkę, przełamującą zwykłe zasady prawa intertemporalnego i zasady decydujące o wyborze prawa właściwego w momencie stosowania prawa (por. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 21 września 2005r. sygn. akt I KZP 16/05, Biuletyn Prawa Karnego nr 5/05). Oznacza to, że w wypadku orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności kontrolowanej normy, obowiązuje norma intertemporalna, mająca pierwszeństwo (z racji konstytucyjnej genezy) w stosunku do norm intertemporalnych dotyczących zmiany stanu prawnego w wyniku działań ustawodawcy. Tego rodzaju autonomia interpretacyjna przysługująca sądom znajduje zakotwiczenie w art. 8 Konstytucji R.P. i jest wyrazem bezpośredniego stosowania Konstytucji w drodze kierowania się wykładnią zgodną z Konstytucją. Stosownie do art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie o niekonstytucyjności musi prowadzić do dalszych działań, mających na celu przywrócenie stanu zgodności z Konstytucją. Można to osiągnąć w wyniku wznowienia postępowania po orzeczeniu niekonstytucyjności, co jest możliwe w warunkach wskazanych w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz na zasadach i w trybie określonym w przepisach właściwych dla danego postępowania. Trybunał Konstytucyjny niejednokrotnie stwierdzał (por. w wyroku z 13 marca 2007r. sygn. akt K 8/07), iż art. 190 ust. 4 Konstytucji wskazuje na wyraźną wolę ustrojodawcy, aby sprawa prawomocnie (ostatecznie) rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. W nowym stanie prawnym, ukształtowanym w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, rozpatrzenie sprawy jest nie tylko dopuszczalne, ale możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego. Dlatego też byłoby nielogiczne, gdyby dopuszczając (w celu przywrócenia stanu konstytucyjności) możliwość wznowienia postępowania w sprawach już rozstrzygniętych na tle norm uznanych za niekonstytucyjne, ustrojodawca aprobował zarazem możliwość dalszego naruszania Konstytucji na przyszłość, przez dalsze stosowanie w postępowaniu sądowym przepisu już uznanego za niekonstytucyjny. Z tych też względów, w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego ukształtowało się jednolite stanowisko, co do tego, że przepis uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może być stosowany przez sądy i inne organy w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (por. postanowienie SN z dnia 7 grudnia 2000r. sygn. akt III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 331 oraz wyrok NSA z 23 lutego 2006 r. sygn. akt II OSK 1403/05 LEX nr 214402). Reasumując Sąd przyjął, że w niniejszej sprawie zastosowanie ma norma intertemporalna nakazująca stosowanie prawa obowiązującego w chwili wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, mająca pierwszeństwo przed zasadą tempus regit actum (rozstrzygania według stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia). Skoro Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności art. 2 pkt 5 lit. a) ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują, co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, to przepisy te nie mogą mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy ppsa uchylił zaskarżoną decyzję. Uwzględnienie skargi powoduje, że wniosek o ustalenie prawa do zaliczki alimentacyjnej dla córki skarżącej będzie ponownie rozpatrzony. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ administracji uwzględni zmianę stanu prawnego, wynikającą z przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r. w sprawie o sygn. akt P 18/06.