II SA/Bd 570/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Owczarzak Sędziowie: Sędzia NSA Wiesław Czerwiński Sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Protokolant Dominika Znaniecka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 lipca 2010r. sprawy ze skargi J.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...], działająca z upoważnienia Prezydenta Miasta T., Inspektor Wydziału Świadczeń Rodzinnych odmówiła skarżącemu J. B. umorzenia należności wobec prezydenta Miasta T. w wysokości 11.573,29 zł wraz z odsetkami. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie wskazała, że organ właściwy wierzyciela może umorzyć zaległości dłużnika alimentacyjnego, jeżeli uzna, że w sytuacji dochodowej, zawodowej i zdrowotnej dłużnika zachodzą ku temu szczególnie uzasadnione okoliczności. W sytuacji skarżącego zaś istotne znaczenie ma fakt, że jest on osobą bezrobotną i niezdolną do pracy, ale mimo niemożności podjęcia pracy ma realne możliwości uzyskania dochodu, chociażby z czynszu z najmu lokali. Poza tym otrzymuje zasiłek stały z MOPR w kwocie 129, 60 zł, zasiłek celowy, świadczenie na zakup artykułów żywnościowych oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł, a opłaty związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą miesięcznie około 180 zł. Stwierdzono ponadto, że zgodnie z orzecznictwem w podobnych sprawach za szczególną sytuację rodziny i dochodów należy uznać klęski żywiołowe, trwałe kalectwo, wypadki losowe itp. W odwołaniu od tej decyzji skarżący stwierdził, że czynsz lokatorów w całości zabiera komornik sądowy i że stosowne pismo na potwierdzenie tej okoliczności przedstawi w terminie 14 dni. Podkreślił ponadto, że posiada kalectwo w postaci dalej leczonego nowotworu złośliwego gradła i w związku z tym nie wie jak długo jeszcze będzie żył. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. (SKO) decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie SKO stwierdziło, że organ I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych i należycie rozważył przesłanki umorzenia należności. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego bezspornym jest bowiem, że skarżący jest ciężko chory, legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, a tym samym jest niezdolny do pracy i utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej, tj. zasiłku stałego oraz zasiłku pielęgnacyjnego. Jak jednak wynika z akt sprawy skarżący nie zawarł informacji o posiadaniu czterech mieszkań w założonym w dniu 9 marca 2001 r. oświadczeniu o swym stanie majątkowym i zdolności płatniczej, a potwierdzają to ustalenia poczynione przez organ I instancji. W związku z tym organ stwierdził, że należy uznać, iż skarżący jako właściciel czterech mieszkań, które wynajmuje, posiada realne możliwości uzyskiwania dochodów. Sam może bowiem decydować o kwotach opłat, jakie lokatorzy powinni uiszczać w związku z wynajmowaniem mieszkań, a tym samym może wpłynąć na zmianę wysokości uzyskiwanych przez siebie z tego tytułu dochodów. Organ wskazał także, że skarżący w celu polepszenia sytuacji materialnej może zbyć posiadanie nieruchomości, co umożliwiałoby spłatę zobowiązań finansowych z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższe ustalenie pozwalające przyjąć, że skarżący posiada realne możliwości spłaty istniejącego zadłużenia. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie SKO skarżący podniósł, że czynsze z wynajmowanych lokali przekazywane są do komornika sądowego w całości na poczet alimentów, a ostatnie informacje od komornika potwierdzają wpłaty od stycznia do marca 2010 r. włącznie, a nie jak przedstawia to SKO, że wpłaty skończyły się w październiku 2008 r. Ponadto podkreślił, że jego sytuacja zdrowotna i materialna jest bardzo ciężka i ma w związku z tym ograniczone możliwości dotarcia do urzędów i organizacji, a także trudno jest jemu wyżyć i leczyć się z otrzymywanej pomocy społecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania w zaskarżonej decyzji przepisów prawa materialnego i postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jej podjęcia. Ponadto, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływanej jako ppsa) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z treści przytoczonego przepisu wynika, iż Sąd z urzędu, tj. nawet w przypadku braku wskazania przez stronę skarżącą, bierze pod uwagę zaistniałe na etapie postępowania administracyjnego naruszenia prawa i ocenia czy ich skutki powinny być wyeliminowane z obrotu prawnego. Sąd zatem zobligowany jest zbadać w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu oraz rozpatrzyć sprawę z punktu widzenia zgodności z prawem "całego postępowania administracyjnego". Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w omawianym zakresie, Sąd oceniając legalności zaskarżonej decyzji stwierdza, iż nie odpowiada ona prawu, z uwagi na dostrzeżone z urzędu naruszenia przepisów postępowania i będące ich konsekwencją naruszenie prawa materialnego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawę materialnoprawną rozpoznania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej decyzji stanowią art. 27 ust. 1 i art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 wskazanej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Stosownie zaś do treści art. 30 ust. 2 i 3 w/w ustawy organ właściwy wierzyciela może w drodze decyzji administracyjnej, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożenie jej na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Bezspornym jest, że skarżący był zobowiązany do alimentów na rzecz córek J. i P., L. B. i M. B. W związku z tym, że wbrew nałożonemu obowiązkowi skarżący nie uiszczał powyższych alimentów, a egzekucja komornicza okazała się bezskuteczna, na rzecz w/w osób uprawnionych zostały przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. w kwocie 350 zł miesięcznie. Uprawnione przez cały powyższy okres pobierały przyznane im świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 11.573,29 zł. Mając powyższe na względzie, w świetle powołanego przepisu art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, mającego charakter bezwzględny i nieuznaniowy, Prezydent Miasta T. zobowiązany był do wydania decyzji nakładającej na dłużnika alimentacyjnego, tj. skarżącego J. B., obowiązek zwrotu – organowi właściwemu wierzyciela – należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym wraz z ustawowymi odsetkami. Podkreślić należy, że wskazany przepis nie uzależnia orzeczenia obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń od sytuacji dochodowej, rodzinnej czy zdrowotnej dłużnika alimentacyjnego, który w każdym przypadku ma obowiązek zwrócić organowi wypłacone za niego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W przypadku natomiast wystąpienia trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, może on w myśl art. 30 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ubiegać się o umorzenie całości lub części należności, odroczenie terminu płatności lub o rozłożenie jej na raty. Odmiennie niż w przypadku decyzji wydanej na podstawie art. 27 ust. 1 w/w ustawy, decyzja organu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter uznaniowy i dyspozytywny. Ustawodawca bowiem używając w treści art. 30 ust 2 w/w ustawy zwrotu "może umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że norma prawna nie przewiduje obowiązku określonego zachowania się organu, lecz daje mu możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. W rezultacie o tym, czy kwota wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinna być umorzona w całości lub w części, czy też nie, rozstrzyga organ w ramach tzw. "uznania administracyjnego", według własnego przekonania. Działanie jednak organu w tym zakresie nie może oznaczać "dowolności" wyrażonej w podjętej decyzji. Organ administracyjny zatem, w celu wydania prawidłowego orzeczenia w ramach uznania administracyjnego, zobligowany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy i utrwalić w aktach wyniki jego badania, a ponadto podejmując rozstrzygnięcie uwzględnić interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej powoływanej jako kpa). Obowiązkiem każdego organu administracyjnego bowiem, wynikającym z zawartej w art. 7 kpa zasady prawdy obiektywnej, jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Obowiązek ten jest realizowany dzięki, wynikającemu z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 kpa, nakazowi zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia przez organ administracji całego materiału dowodowego. Jako dowolne należy traktować więc ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kpa), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (art. 7 kpa). Obowiązek organu administracyjnego zgromadzenia całego materiału dowodowego, koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy, znajduje odzwierciedlenie w powinności organu podjęcia stosownych działań, m.in. przeprowadzenia z urzędu dowodów służących ustaleniu stanu faktycznego sprawy czy zażądania od strony przedstawienia dowodów na poparcie jej twierdzeń. Oceniając zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję w świetle przedstawionych powyżej norm prawnych, Sąd doszedł do przekonania, iż organy nie przeprowadziły wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i nie dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przesłanki te powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie że w omawianym przypadku, decyzje dotyczyły sfery podstawowych potrzeb skarżącego tj. posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Organy winny zatem przekonać skarżącego, stosownie do wyrażonej w art. 11 kpa zasady przekonywania, iż nie ma on racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić przedmiotowych należności i jednocześnie wskazać, jakie możliwości w tym zakresie skarżący realnie posiada. Skoro więc organy orzekające w sprawie uzyskały informacje, iż skarżący jest właścicielem czterech mieszkań i jednocześnie uznały, że skarżący uzyskuje lub może uzyskiwać czynsz z wynajmu tych lokali, zobligowane one były tym samym, w świetle przytoczonych wyżej przepisów, do zbadania po pierwsze jaki jest rzeczywiście status prawy owych czterech mieszkań (czy skarżący jest ich jedynym właścicielem, czy też współwłaścicielem, czy są one obciążone ograniczonym prawem rzeczowy, czy istniej realna możliwość ich sprzedania), a po drugie do jednoznacznego określenia dochodu jaki one przynoszą, bądź ewentualnie jaki mogą one przynosić, uwzględniając przy tym ich stan faktyczny tj. wyposażenie w urządzenia węzła sanitarnego, lokalizację, wygląd, stopień zniszczenia itd. Zbadanie tych okoliczności było szczególnie uzasadnione, z uwagi na fakt, iż to właśnie okoliczność uzyskiwania dochodu z czynszu za wynajem lokali była w sprawie sporna między stronami oraz stanowiła podstawę wydania decyzji odmawiającej umorzenia przedmiotowych należności. W tym miejscu należy nadmienić, iż organ II instancji nie odniósł się nawet do załączonego do odwołania pisma Komornika Sądowego z dnia kwietnia 2010 r., stanowiącego w ocenie skarżącego, dowód na to, iż cały dochód z czynszu za wynajem mieszkań, za okres od stycznia do marca 2010 r., wpłacany jest przez wynajmujących bezpośrednio komornikowi na rzecz orzeczonych alimentów. W ocenie Sądu wyjaśnienie wskazanych okoliczności faktycznych jest ponadto uzasadnione dokonanymi w sprawie bezspornymi ustaleniami organów administracyjnych, z których wynika, że skarżący jest osobą ciężko chorą (choroba nowotworowa), legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności, niezdolną do pracy, utrzymującą się ze świadczeń z pomocy społecznej oraz z zasiłku pielęgnacyjnego. Dodać należy, że przed podjęciem decyzji na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organy winny również ustalić w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie miał wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia skarżący będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje niezbędne potrzeby i będzie mógł żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka oraz czy pozbawienie go tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia w ramach pomocy społecznej. Ponadto organy powinny wskazać jakie to okoliczności przemawiałyby za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, a jakie za odroczeniem terminu płatności lub rozłożeniem na raty. Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, iż organy prowadząc postępowanie w niniejszej sprawie, nie wyjaśniły wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przez co naruszył przepisy postępowania zawarte w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, i w konsekwencji przepis prawa materialnego wyrażony w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego nie mogło bowiem doprowadzić do prawidłowej subsumcji dokonanych ustaleń pod określone normy prawa materialnego. Brak jednoznacznego i pewnego ustalenia wskazanych powyżej okoliczności faktycznych, uprawnia do wniosku, że organy nie zbadały wystarczająco, czy zaszły przesłanki do wydania decyzja o odmowie umorzenia przedmiotowych świadczeń. Tylko jednoznaczne i wyczerpujące ustalenie tych okoliczności pozwoli wydać prawidłowe rozstrzygniecie w sprawie. Z przytoczonych względów, w związku z naruszeniem przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz powołanych powyżej przepisów procesowych Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa orzekł, jak w sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie o niewykonalności zaskarżonej decyzji oparto o art. 152 ppsa.