II SA/Bd 649/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Czerwiński Sędziowie: Sędzia WSA Renata Owczarzak (spr.) Sędzia WSA Wojciech Jarzembski Protokolant Dominika Znaniecka po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2010r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Kierownik Urzędu[...], działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23.12.2009 r., Nr 220, poz. 1734), orzekł o odmowie przyznania M. J. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w w/w ustawie. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wskazał na zawartą w art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy definicję represji oraz przywołał zasadnicze tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. W konsekwencjo stwierdzono, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, dlatego praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi przywołany wyrok Trybunału, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Orzekając ponownie, na skutek złożonego przez stronę wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, Kierownik Urzędu [...] orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Organ ponownie przywołał treść uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdzającego, że (...) ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę, świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Warto zauważyć, że podobne stanowisko, co do zaostrzonego charakteru represji w postaci pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem) wyrażały także sądy administracyjne na dc sytuacji konkretnych osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie zaskarżonego przepisu (por. wspomniana uchwala NSA o sygn. akt OPS 5/98 oraz pozostałe powołane wyroki sądów administracyjnych)". Organ podkreślił, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że zainteresowana wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania ([...]), a zatem nie nastąpił fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31.05.1996 r. Wskazano, że Kierownik Urzędu nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz jedynie fakt, iż nie został spełniony zawarty w art 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy, warunek deportacji do pracy przymusowej. W skardze do sądu M. J. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu [...] z dnia [...] r. oraz poprzedzającej ją decyzji tego samego organu z dnia [...] r. w całości, zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez bledną interpretację i przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie została deportowana do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w rozumieniu wyżej wskazanego przepisu, 2. obrazę przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 80 kpa poprzez nie wzięcie pod uwagę podnoszonej przez stronę okoliczności, iż skarżąca została deportowana do pracy przymusowej (przymusowa zmiana miejsca pobytu) w rozumieniu wyżej wskazanej ustawy i świadczyła pracę w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania, co jednoznacznie potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Zdaniem skarżącej, biorąc pod uwagę zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie można godzić się z zapatrywaniem Kierownika Urzędu[...], iż w jej przypadku nie wystąpił fakt deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a w/w ustawy, ponieważ uważna analiza znajdujących się w aktach dokumentów, jednoznacznie potwierdza, że skarżąca została wywieziona od pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy i była całkowicie oderwana od dotychczasowego środowiska. Wskazała ponadto, że do momentu wysiedlenia wraz z rodzicami i rodzeństwem zamieszkiwała w [...]. Natomiast po deportacji dokonanej przez władze III Rzeszy wykonywała pracę przymusową we [...], tj. w miejscowości położonej w odległości ponad 20 km od rodzinnego domu, podkreślając, że przez cały okres wojny wykonywała pracę przymusową w zamkniętym gospodarstwie członka SS -[...], który był wrogo nastawiony do Polaków i budził strach wśród miejscowej ludności polskiej. Na wyżej wymienionym gospodarstwie, przebywali wyłącznie Niemcy (głównie członkowie SS), a tym samym skarżąca była zmuszona przez cały czas posługiwać się jedynie językiem niemieckim, którego w chwili wybuchu wojny w ogóle nie znała. Ponadto przez długi okres wojny skarżąca miała bardzo ograniczony kontakt nie tylko z rodziną (sporadyczne wizyty rodziców raz na kilka tygodni), ale również z innymi Polakami, dlatego w ocenie skarżącej jej sytuacja była szczególnie trudna nie tylko ze względu na obowiązek wykonywania pracy przymusowej, ale także ze względu na stres wynikający z rozłąki z najbliższymi. Ponadto, w ocenie skarżącej przesłanka deportacji (wywiezienia) musi być każdorazowo interpretowana w odniesieniu do konkretnej sprawy, bowiem jedynie indywidualizacja spełnienia omawianej przesłanki pozwoli na ustalenie czy danym przypadku rzeczywiście nastąpiło oderwanie z dotychczasowego środowiska. Zdaniem autorki skargi w ocenie, czy nastąpiła deportacja, czynnikiem dominującym nie może być odległość pomiędzy wcześniejszym miejscem zamieszkania, a miejscem wykonywania pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy; wielokrotnie okazywało się bowiem, że osoba wykonującą pracę przymusową nawet w pobliżu swojego dotychczasowego środowiska nie mogła, mimo podejmowania wielu prób, w jakikolwiek sposób utrzymywać z kontaktu z najbliższymi przez cały lub znaczny okres wojny, czego potwierdzeniem jest niniejsza sprawa. Skarżąca wskazała także na wątpliwości jakie budzi uzasadnienie zaskarżonej decyzji, ponieważ w jej ocenie przytoczono w nim w znacznej części uzasadnienie wyżej wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jedynie w kilku zdaniach odnosząc się do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i oceny zaistniałego w sprawie stanu faktycznego. W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie wskazując, że po ponownej analizie akt sprawy nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji, ponieważ została ona podjęta zgodnie ze stanem faktycznym oraz w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej w skrócie "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, do kompetencji Sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi, normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu[...], którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej, doszedł do wniosku, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem. Podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395). Po myśli art. 1 ust. 1 tejże ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, zaś zgodnie z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Należy jednocześnie wskazać, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tegoż wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powoduje ono arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej są bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne". Z uwagi na to, że okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą, jej przymusowy charakter oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem, to ustalenie czy skarżąca została deportowana (wywieziona) stało się kluczowe w niniejszej sprawie. Podkreślenia wymaga, iż zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. przyznanie świadczenia na podstawie art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 omawianej ustawy nie jest zależne od spełnienia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednak zdaniem Trybunału świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżąca nie spełniła wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, bowiem co prawda wykonywała pracę przymusową przez okres co najmniej 6 miesięcy, jednakże nie została poddana w tym celu deportacji. Deportować oznacza "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). Natomiast skarżąca wprawdzie została zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w pobliskiej miejscowości, a więc nie można uznać, iż nastąpiło odizolowanie od środowiska, rozumianego szerzej niż li tylko najbliższa rodzina. Wszak skarżąca miała możliwość kontaktu z najbliższymi, nie nastąpiło zatem całkowite zerwanie więzi rodzinnych. Ponadto skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana w warunkach klimatycznych czy społecznych, bariera językowa czy obyczajowa. Należy w związku z tym podkreślić, iż przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Ponadto w wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowane zostało jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny. Trybunał wskazał jednak wyraźnie, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostały bez zmian. W uzasadnieniu wyroku odniesiono się do kwestii pracy w obrębie miejsca zamieszkania. Wprawdzie ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym... nie precyzuje odległości, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji do pracy przymusowej. Sąd dostrzega, że skarżąca doznała wielu represji, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Biorąc pod uwagę jednocześnie powyżej przytoczone rozważania Trybunału Konstytucyjnego i ustalenia faktyczne poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym, Sąd uznał, że kwestionowane rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu. W konsekwencji, nie stwierdziwszy podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.