II SA/Bd 666/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wojciech Jarzembski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Anna Klotz Sędzia WSA Grzegorz Saniewski Protokolant Asystent sędziego Bartosz Kornalewicz po rozpoznaniu na rozprawie w Wydziale II w dniu 8 września 2010 r. sprawy ze skargi E. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm.), w zw. z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 23 grudnia 2009 r., Nr 220, poz. 1734) odmówił przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w tej ustawie, wskazując iż wg art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Powołując ww. wyrok stwierdził, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego z ww. ustawy, lecz jedynie taka praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, o której mówi wyrok Trybunału, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Tymczasem skarżąca w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała, więc szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w w/w wyrok, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wskazała, iż wykonywana przez nią praca miała szczególnie dotkliwą formę. Była to ciężka praca, ponad jej siły. Wskazała także na swój wiek i dolegliwości, na które cierpi obecnie związane z tą pracą. Decyzją z dnia [...] nr [...]ww. organ, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 Kpa oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ww. ustawy z 31 maja 1996 r., orzekł o utrzymaniu w mocy ww. decyzji z dnia 22 marca 2010 r., wyjaśniając, iż przepisy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą, lecz zawężają krąg podmiotów do tych, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Skoro więc skarżąca wykonywała pracę przymusową w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania, to tym samym praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w w/w wyroku Trybunału i nie była związana z deportacją. Na powyższą decyzję E. Z. wniosła skargę, zarzucając naruszenie prawa i błędne uznanie, że świadczona przez nią praca przymusowa utraciła charakter represji z uwagi na brak deportacji, powtarzając swoją wcześniejszą argumentację. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz jego argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż w ramach dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać legalność rozstrzygnięcia zapadłego w danym postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego, według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Sąd administracyjny nie może natomiast rozpoznając sprawę kierować się kryterium słuszności czy też sprawiedliwości społecznej, czy jakimikolwiek innymi kryteriami poza tym kryterium wskazanym w powyższych przepisach. W razie zaś stwierdzenia naruszenia prawa mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, sąd administracyjny wydaje orzeczenie o charakterze kasacyjnym, nie posiada bowiem kompetencji do rozstrzygnięcia bezpośrednio o prawach i obowiązkach stron postępowania. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w omawianym zakresie, Sąd nie stwierdził aby naruszała ona prawo, a w szczególności przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisy ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.). Przepis art. 2 pkt 2 ww. z 31 maja 1996 r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r.(sygn. akt K 49/07) został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść przepisu art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc swą obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się więc, przede wszystkim z koniecznością rekonstrukcji treści tego przepisu, z punktu widzenia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego i powstałej w związku z tym niewątpliwie nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym w tym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Oznacza to, że w przedmiotowej sprawie zachodzi konieczność określenia zakresu zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz przesłanek warunkujących wnioskowane świadczenie z uwzględnieniem przywołanego orzeczenia Trybunału zarówno w jego w osnowie jak i uzasadnieniu. Stosownie do treści przepisu art. 1 ust. 1 i 2 ww. ustawy z 31 maja 1996 r., świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, ale wyłącznie tym które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ani za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów. Represją w rozumieniu przywoływanej ustawy, w brzmieniu obowiązującym sprzed wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 pkt 2 lit a ww. ustawy o świadczeniu pieniężnym). Tak więc na tle tych przepisów można wyróżnić następujące kumulatywne przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia, obowiązujące przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego: 1) osoby wnioskujące są obywatelami polskimi i były nimi także w okresie podlegania represji w rozumieniu ustawy (art. 1 ust. 1), 2) stale zamieszkują na terytorium Polski (art. 1 ust. 1), 3) nie mają prawa do dodatku kombatanckiego ani do dodatku za tajne nauczanie (art. 1 ust. 2), 4) podlegały jednemu z dwóch rodzajów represji, zdefiniowanych w art. 2 ustawy, tj. osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że wyrok ten ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie miał natomiast – jak wynika z uzasadnia wyroku - zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, ponieważ osoby dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tle tego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ocenie Sądu, zmianie uległa zatem treści opisanej wyżej przesłanki pkt 4) warunkującej prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia, tj. osoba wnioskująca w dalszym ciągu winna była podlegać jednemu z dwóch rodzajów represji zdefiniowanych w art. 2 ww. ustawy, a więc osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, z tym że już nie wyłącznie z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium ZSRR, III Rzeczy lub terenów przez nie okupowanych, lecz również wywiezieniu w granicach przedwojennego państwa polskiego. Spełnienia zatem kryterium deportacji, w obecnym stanie prawym, nie należy uzależniać od aspektu geograficznego lecz - jak wskazuje się w przywoływanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego - od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem. Oceniają więc legalność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z tak zrekonstruowaną w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego normą prawną, warunkującą prawo do uzyskania świadczenia od spełnienia wskazanych wyżej przesłanek, należy wskazać, iż okoliczności przedmiotowej sprawy nakazują w ocenie Sądu uznanie, iż obydwa rozstrzygnięcia organu są prawidłowe. Nie wystąpiła bowiem przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Organ zbadał - co znalazło swoje właściwe odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia - czy obowiązek pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącą przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. czy był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsc pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. A więc organ badając uprawnienie skarżącej do uzyskania świadczenia, dokonał oceny sytuacji skarżącej nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniający wyrok Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji, słusznie - zdaniem Sądu – uznając, że wykonywanie pracy przymusowej, której charakteru ani dolegliwości zarówno Sąd jak i organ nie negują - w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącej, nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Skoro więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania skarżącej, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, to nie sposób uznać, iż nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Niewątpliwie wiek skarżącej, zwiększał w niej poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania. Badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobietkywizownych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach strony skarżącej. Skoro więc skarżąca wykonywała pracę – niewątpliwie przymusową - w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, to należało odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem tj. spełnienia przesłanki wskazanej przywoływanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Należy także zauważyć fakt skądinąd oczywisty, że przepisy ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługują osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich nie przewidują świadczeń z tej ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz II Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy a w wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowana jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny. Trybunał wskazał jednak wyraźnie, iż pozostałe kryteria pozostały bez zmian. Należy podkreślić jeszcze raz, że ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w "zakresie" w jakim pomija się w pojęciu deportacji osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dlatego też wyrok ten nie oznacza możliwości automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.