II SA/Bd 740/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz Sędziowie sędzia WSA Renata Owczarzak (spr.) sędzia WSA Grzegorz Saniewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi P. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] maja 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia [...] stycznia 2023r., znak [...]. Decyzją z dnia [...] stycznia 2023 r. znak [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania D. M. świadczenia wychowawczego na dziecko – N. D.. U podstaw tej decyzji legł fakt, iż wymieniona nie była uprawniona do złożenia wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia (art. 4 ust. 1 i 2 Ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci). W odwołaniu od powyższej decyzji Prokurator Prokuratury Rejonowej we [...] zarzucił, że jej wydanie nastąpiło z naruszeniem przepisów prawa materialnego - art. 4 ust. 1 i 2 Ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2022, poz. 1577), poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż D. M., u której ustalono miejsce pobytu małoletniej N. D. oraz ustanowiono wymienioną kuratorem do zarządu majątkiem małoletniej, w szczególności w zakresie zasiłku rodzinnego, świadczenia wychowawczego i innych świadczeń z zakresu opieki społecznej na mocy postanowienia Sądu Rodzinnego i to ona faktycznie zajmuje się wychowaniem i utrzymaniem małoletniej, nie jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniej, a w konsekwencji pozbawienie małoletniej świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jej wychowaniem. Na tej to podstawie odwołujący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie o przyznaniu świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniej N. D. w kwocie po [...] zł miesięcznie. Decyzją Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2023 r. utrzymano w mocy zaskarżoną decyzję. Organ nie znalazł podstaw do jej uchylenia i wskazał, iż dziecko nie zostało umieszczone w pieczy zastępczej, zatem nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego. Wnioskodawczyni jest osobą spoza kręgu osób wymienionych w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Skargę na powyższą decyzję wniósł P. W., zarzucając jej: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że D. M. u której ustalono miejsce pobytu małoletniej N. D. oraz ustanowiono D. M. kuratorem zarządu majątkiem małoletniej, w szczególności m.in. do otrzymywania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniej, nie jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia, co w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia małoletniej świadczenia wychowawczego na pokrycie wydatków związanych z jej wychowaniem; 2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 76 § 1, art. 77, art. 80 k.p.a. poprzez niezastosowanie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, praworządności, uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, zasady pogłębiania zaufania do organów Państwa oraz nienależyte ustalenie stanu faktycznego i niepoinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych. W treści uzasadnienia Skarżący podkreślił, że wnioskowane świadczenie jest świadczeniem służącym zaspokajaniu potrzeb dziecka, wobec czego, mimo że ww. nie jest osobą wymienioną w katalogu podmiotów z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, to jednak to ona sprawuje bieżącą pieczę nad małoletnią, faktycznie zajmuje się utrzymaniem i wychowaniem małoletniej, pokrywa wszelkie wydatki związane z jej potrzebami, zdrowiem, szkołą itp. Wobec sprawowania faktycznej opieki, a nadto będąc ustanowioną przez Sąd Rejonowy we [...] kuratorem do zarządu majątkiem małoletniej, spoczywa na niej obowiązek dbania o zapewnienie przysługujących dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego. Wobec powyższego Prokurator stwierdził, że zasadnym jest w przedmiotowej sprawie stosowanie wykładni celowościowej i prokonstytucyjnej, a nie odwoływanie się do literalnego brzmienia powołanego wyżej przepisu. W konsekwencji, Prokurator uznał zasadność przyznania świadczenia wychowawczego uczestniczce na rzecz małoletniej. Tym samym, Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2023 r. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, jednocześnie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie było ustalenie, czy odmowa przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz małoletniej za okres od dnia [...] czerwca 2022 r. do dnia [...] maja 2023 r. na skutek uznania, że jej babcia nie jest wymieniona w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania przedmiotowego świadczenia zawartego w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U z 2022, poz. 157) , była zasadna. W myśl art. 4 ust. 2 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia [...] czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z ustawową definicją wskazaną w art. 2 pkt 10 ww. ustawy, opiekun faktyczny to osoba rzeczywiście opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Postanowieniem z [...] kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy we [...] sygn. akt III RNsm 193/10 ograniczył P. Z. i D. D. władzę rodzicielską wobec małoletniej poprzez poddanie jej stałemu nadzorowi kuratora sądowego. Natomiast postanowieniem z dnia [...] czerwca 2022 r. za sygn. III Nm 198/22 Sąd Rejonowy we [...] ustalił miejsce pobytu małoletniej w każdorazowym miejscu zamieszkania wnioskodawców- D. M. i P. M.. Bezsporne jest, że uczestniczka sprawuje bieżącą pieczę nad małoletnią N. D. z którą zamieszkuje i utrzymuje. Jednocześnie nie występowała do sądu opiekuńczego o jej przysposobienie. Nadto, postanowieniem Sądu Rejonowego we [...] z [...] listopada 2022 r. sygn. akt III Nsm 1048/22 została ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem małoletniej w szczególności do otrzymania, posiadania i dysponowania na rzecz małoletniej świadczeń alimentacyjnych oraz świadczeń z pomocy społecznej, tj. świadczenia wychowawczego, zasiłku rodzinnego, a także innych świadczeń przysługujących małoletniej. Odwołując się do celu świadczenia wychowawczego, o którym mowa w treści art. 4 ust. 1 ustawy, wyjaśnić należy, że świadczenie to zostało wprowadzone, by częściowo pokryć wydatki związane z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Adresowane jest ono do podmiotów, które rzeczywiście zajmują się dzieckiem, sprawują nad nim pieczę i troszczą się o zaspokajanie jej codziennych potrzeb. W przedmiotowej sprawie wobec ograniczenia władzy rodzicielskiej rodzicom małoletniej, faktyczną opiekę nad nią przejęła babcia. Co więcej, została ona ustanowiona kuratorem do zarządu majątkiem małoletniej i sprawuje bieżącą pieczę nad nim. Sąd podziela stanowisko organu, że co do zasady tylko osoby wymienione w katalogu art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci posiadają legitymację do pobierania świadczenia wychowawczego na dziecko. Katalog ten jest ściśle określony. Nie uwzględnia jednak osób faktycznie sprawujących opiekę nad małoletnimi, które nie wystąpiły do sądu z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Zgodnie z przyjętymi poglądami orzecznictwa i doktryny, przy stosowaniu przepisów pierwszeństwo przyznaje się co do zasady wykładni literalnej. Wobec powyższego, babcia małoletniej faktycznie nie posiadałaby legitymacji do pobierania przedmiotowego świadczenia. Jednakże, w wyjątkowych sytuacjach, w szczególności gdy istnieje ważniejsze niż literalne pojmowanie normy, zasad i wartości, wolno od tej wykładni odstąpić. Wówczas pierwszeństwo mają wykładnie celowościowa, systemowa i prokonstytucyjna. Co więcej, niekiedy odwołanie się wyłącznie do wykładni literalnej narusza konstytucyjne zasady, w tym zasadę równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, a także sprawiedliwości społecznej i dbania przez Państwo o interes i dobro dziecka. Czy taka sytuacja wystąpiła w przedmiotowej sprawie konieczne jest bliższe ustalenie okoliczności związanych ze sprawowaną pieczą i zbadaniem okoliczności stanowiących przeszkody z wystąpieniem z wnioskiem o przysposobienie małoletniej a także czy organ powiadomił skarżącą o sytuacji prawnej w związku ze spełnieniem pozostałych przesłanek do przyznania świadczenia. Zastosowanie przez organ wykładni literalnej, bez ustalenia czy wystąpiły szczególne okoliczności przemawiające za koniecznością wsparcia w postaci świadczenia wychowawczego godzi w konstytucyjne zasady uregulowane w art. 71 ust. 1 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji. Pierwszy z nich stanowi, że Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Z kolei art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji gwarantuje ochronę dziecka oraz prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Kierując się powyższymi konstytucyjnymi zasadami, Państwo powinno dbać o interesy dziecka, a także chronić jego dobro. Ustawa zasadnicza nakłada również na organy publiczne obowiązki związane z zaspokajaniem bieżących potrzeb dziecka, wychowaniem czy jego utrzymaniem, w szczególności w przypadku dzieci pozbawionych opieki w zaspokajaniu bieżących potrzeb, w tym pomocy materialnej. Obowiązki te wykonywane są między innymi poprzez pomoc opiekunom sprawującym bieżącą pieczę nad dzieckiem. Ma on zatem prawo skutecznie domagać się od instytucji publicznych pomocy przy sprawowaniu tej opieki w postaci przyznania świadczenia pieniężnego, gdyż nie są w stanie zabezpieczyć potrzeb dziecka. Co więcej, kwestię dbania o dobro dziecka reguluje umowa międzynarodowa, tj. art. 20 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Zgodnie z jego brzmieniem, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Zatem, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczanie interesów dziecka. Wobec powyższych ustaleń, odwołanie się przez organ wyłącznie do literalnego brzmienia art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i odebranie prawa do pobierania świadczenia wychowawczego narusza dobro dziecka, na rzecz którego przyznawane jest przedmiotowe świadczenie, godzi w konstytucyjne zasady i gwarancje mające na celu zapewnienie dziecku ochrony ze strony Państwa i jego instytucji. Skoro to uczestniczka faktycznie zajmuje się wychowaniem małoletniej, zaspokaja jej codzienne potrzeby, ponosi odpowiedzialność za jego rozwój, jak i podejmuje decyzje w istotnych sprawach oraz zarządza majątkiem dziecka, tym samym posiada prawo do pobierania świadczenia wychowawczego w celu chociażby częściowego pokrywania ww. potrzeb. Nadto, stosowanie do wykładni literalnej w sytuacji, gdy rodzic małoletniej posiada ograniczoną władzę rodzicielską, jest w tym przypadku wątpliwe i narusza cel, dla którego przedmiotowe świadczenie zostało wprowadzone przez ustawodawcę. Stąd też Sąd uznał, że w celu lepszej ochrony interesów małoletniej należy zastosować w sposób bezpośredni celowościową i prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w przypadku ustalenia, że nie jest w stanie zabezpieczyć jej interesów. W konsekwencji, uzasadnia to możliwość przyznania uczestniczce świadczenia, o którym mowa w cyt. ustawie na rzecz małoletniej. Powyższe stanowisko Sądu znajduje w pełni poparcie w orzecznictwie sądów administracyjnych - vide wyroki WSA w Gliwicach w sprawie II SA/GI 1720/22, LEX nra3514380, WSA w Łodzi w sprawie II SA/Łd 960/22, LEX nr 3512422, WSA w Gdańsku w sprawie III SA/Gd 736/21, LEX nr 3282095, WSA w Krakowie w sprawie III SA/Kr373/18, LEX nr 2520178 oraz powołane tam orzecznictwo. Nadmienić należy, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 8 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, które wykluczałyby prawo do przyznania uczestniczce, świadczenia wychowawczego. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej (art. 153 p.p.s.a.) i ponowna analiza okoliczności umożliwiających uzyskanie świadczenia. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie [...] Na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.