II SA/Bd 848/13

Dnia 26 listopada 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędziowie: sędzia WSA Anna Klotz sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Protokolant: asystent sędziego Krzysztof Cisewski po rozpoznaniu w II Wydziale na rozprawie w dniu 26 listopada 2013 roku sprawy ze skargi A. S. – H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy) na rzecz adwokata M. B. kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Burmistrz S. decyzją z dnia [...] odmówił A. S. - skarżącej umorzenie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992; z późn. zm.), dalej powoływanej w skrócie jako "ustawa o śwd. rodz." W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał między innymi, że dochód rodziny skarżącej wynosi [...], to jest [....] zł w przeliczeniu na osobę. Zdaniem organu z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że rodzina znajduje się wprawdzie w trudnej sytuacji materialnej, jednak nie jest to sytuacja nadzwyczajna. Przesłankami zaś umożliwiającymi pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, w ocenie organu mogą być takie okoliczności, jak brak jakiegokolwiek dochodu, utrzymywanie się wyłącznie ze środków pomocy społecznej przy jednoczesnym występowaniu w rodzinie niepełnosprawności lub ciężkiej choroby oraz długotrwałości i świadomość pobierania świadczenia nienależnego. Końcowo organ stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że zwrot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie wpłynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych skarżącej, zważywszy że istnieje możliwość rozłożenia na raty tych należności, gdyby skarżąca złożyła odpowiedni wniosek. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podała, że jej mąż ma długi wobec banków przez co aktualnie otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł miesięcznie oraz że wydatki stałe na podstawowe potrzeby życiowe rodziny wynoszą [....] zł i na pozostałe potrzeby pozostaje [...] zł. Skarżąca wskazała także, że mąż znęca się nad nią fizycznie i psychicznie oraz że ze względu na stwierdzoną u niej astmę oskrzelową i padaczkę skroniową potrzebuje pieniądze na leki, których jednak mąż jej nie daje. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. (SKO) decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Uzasadniając swoje stanowisko SKO stwierdziło, że organ właściwie uznał, że skarżąca jest w stanie spłacić posiadane zadłużenie - w łącznej wysokości [...] zł, pomimo wskazywanych przez nią trudności finansowych, a jego spłata nie spowoduje ciężkich i nieodwracalnych skutków dla jej rodzinny. Jako niekwestionowaną okoliczność organ uznał ewentualną możliwość podjęcia przez skarżącą zatrudnienia i podniesienia w ten sposób kwoty miesięcznie uzyskiwanego dochodu. SKO wskazało także, że skarżąca na prawie rok wcześniej posiadała wiedzę o konieczności zwrotu nienależenie pobranych świadczeń, w związku z czym mogła podjąć kroki celem zgromadzenia odpowiednich na ten cel funduszy, tym bardziej że jest osobą młodą, [...] letnią, w wieku produkcyjnym, a dochód jej dwuosobowej rodziny wynosi [....] zł, co na osobę daję kwotę [...] zł. W skardze na powyższą decyzję SKO skarżąca wniosła o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń ze względu na trudną sytuację zdrowotną, rodzinną i materialną. Skarżąca wyjaśniła, że do [...] ma ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności i że z chwilą zawarcia związku małżeńskiego – w dniu [...] przestała otrzymywać jakiekolwiek pieniądze z MOPS, nie posiada więc żadnego własnego dochodu, natomiast mąż od [....] otrzymuje świadczenie w kwocie [...] zł miesięcznie, co oznacza że nie jest przekroczone kryterium dochodowe w ich rodzinie. Po opłaceniu niezbędnych opłat związanych z mieszkaniem niewiele pieniędzy pozostaje im na życie. Skarżąca podkreśliła, że jest osobą schorowaną, ma astmę oskrzelową nieuleczalną, padaczkę skroniową, zaniki kory móżdżku, nie widzi na lewe oko i leczy się u psychiatry i z tego powodu nie jest zdolna do pracy zarobkowej oraz, że potrzebuje pieniądze na lekarzy i lekarstwa. Podała, że zarejestrowała się w urzędzie pracy i do tej pory otrzymała tylko jedną ofertę pracy, lecz ze względu na padaczkę nie przyjęto jej do pracy. Ponadto skarżąca przedstawiła problemy związane z ojcem i opieką nad nim, a także dotyczące jej męża. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i podkreślając, że organ I instancji przeprowadził wszechstronną ocenę tego, czy sytuacja rodziny skarżącej była szczególna i to na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269; z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę zgodności z prawem działalności administracji publicznej. Zgodnie zaś z treścią art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), powoływanej dalej w skrócie jako "ppsa", kontrola ta odbywa się na zasadach określonych w przepisach tej ustawy. W ramach zaś kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ppsa sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Oceniając zaskarżoną decyzję według powyższych kryteriów sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawą materialno-prawną rozpoznania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej decyzji jest art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), dalej "ustawa o śwd. rodz.". Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Podkreślić należy, że stosownie do treści art. 30 ust. 1 tej ustawy zasadą jest, że osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wskazać należy także, iż decyzję w trybie art. 30 ust. 9 ustawy o śwd. rodz. organ podejmuje w ramach uznania administracyjnego, którego kierunek i granice określono przez zwrot: "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" zawarty w tym przepisie. Uznaniowy charakter decyzji oznacza, że norma prawna nie przewiduje obowiązku określonego zachowania się organu, lecz daje mu możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. Działanie jednak organu w tym zakresie nie może oznaczać dowolności wyrażonej w podjętej decyzji. Organ administracyjny, w celu wydania prawidłowego orzeczenia w ramach uznania administracyjnego, zobligowany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, utrwalić w aktach wyniki jego badania, a podejmując rozstrzygnięcie uwzględnić, zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 267, dalej powoływanej jako "kpa") interes społeczny i słuszny interes obywateli. Ponadto szczególnie decyzja odmowna, negatywna dla wnioskodawcy powinna być przekonująco i jasno uzasadniona, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, iż organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 96/10; lex nr 952870). Zaskarżone rozstrzygnięcie organu II instancji nie spełnia powyżej przedstawionych wymogów. Podkreślić należy, że organ ten w związku ze skutecznie wniesionym odwołaniem, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności wynikającą z art. 15 kpa, zobowiązany był rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę merytorycznie ponownie, nie ograniczając się do kontroli decyzji organu I instancji, mając na uwadze, że nie jest związany poczynionymi przez ten organ ustaleniami i dokonaną oceną dowodów. Powinien był więc ponownie zapoznać się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, wziąć pod uwagę podniesione w odwołaniu nowe okoliczności i w razie potrzeby, zgodnie z art. 136 kpa przeprowadzić z urzędu dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi I instancji, zanim podjął rozstrzygnięcie w sprawie. Wskazać należy, że w niniejszej sprawie organ I instancji wydając decyzję odmowną stwierdził, że umorzenie nienależnie pobranego świadczenia jest możliwe, między innymi wtedy, gdy rodzina zobowiązanego osiąga dochody poniżej granicy minimum egzystencji, gdy występuje ciężka, długotrwała choroba, niepełnosprawność wymagające ponoszenia większych niż przeciętne nakładów finansowych, gdy uiszczenie nienależnie pobranego świadczenia stanowiłoby tak istotny uszczerbek w dochodzie rodziny, że niemożliwym stałoby się zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych członków tej rodziny. W odwołaniu skarżąca przedstawiła szereg okoliczności, które mogłyby wskazywać na to, że spełniła powyższe przesłanki umorzenia należności wymienione przez organ I instancji w uzasadnieniu jego decyzji. Pomimo to organ II instancji utrzymał w mocy negatywne dla skarżącej rozstrzygnięcie organu I instancji. Podnieść należy, że skarżąca w odwołaniu wskazała, że jej sytuacja finansowa zmieniła się na gorsze. Aktualnie jej mąż otrzymuje emeryturę w wysokości [...] zł i po potrąceniu stałych opłat mieszkaniowych pozostaje na życie [...] zł miesięcznie na dwuosobową rodzinę. Skarżąca podała także, że choruje na astmę oskrzelową i padaczkę skroniową (ma ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności, co wynika z jej pisma z dnia [...] k-8 akt administracyjnych) i w związku z tym potrzebuje pieniądze na leki. SKO w żaden sposób nie odniosło się do powyższych okoliczności w uzasadnieniu swojej decyzji. Nie przeprowadziło też postępowania wyjaśniającego w związku z przedstawionymi przez skarżącą nowymi okolicznościami w celu ich weryfikacji. Według SKO nadal właściwe jest stanowisko organu I instancji, że skarżąca jest w stanie spłacić zadłużenie, a spłata ta nie spowoduje ciężkich i nieodwracalnych skutków dla jej rodziny. Ponadto oczywistą i niekwestionowaną okolicznością jest też dla SKO możliwość podjęcia przez skarżącą pracy ze względu na jej młody wiek – [...] lat. Zajęcie takiego stanowiska przez organ II instancji jest w kontekście twierdzeń skarżącej zawartych w odwołaniu, a także i w jej wniosku z dnia [....] niezrozumiałe, wręcz sprzeczne ze zgromadzonym dotychczas materiałem dowodowym i świadczy o naruszeniu przez organ zasad postępowania administracyjnego. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany więc będzie przeprowadzić postępowanie w celu wyjaśnienia wszystkich okoliczności przedstawionych przez skarżącą w toku postępowania przed organami administracji i wziąć pod uwagę także to, co wynika ze skargi i dopiero na tej podstawie ustalić, czy w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny skarżącej uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Rozważania organu dotyczące podnoszonych przez skarżącą okoliczności i dokonanych przez organ ustaleń powinny być przedstawione w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Do uchylenia zaskarżonej decyzji SKO, jak w pkt 1 sentencji wyroku, doszło na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa, z powodu naruszeniem przez ten organ przepisów postępowania takich, jak art. 7, 8, 11, 15, 77 i 107 § 3 kpa, w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. O wstrzymaniu wykonania decyzji SKO orzeczono na podstawie art. 152 ppsa (pkt 2 sentencji), a o wynagrodzeniu ustanowionego dla skarżącej z urzędu pełnomocnika (pkt 3 sentencji) orzeczono na podstawie art. 250 ppsa w zw. z § 2 ust. 2 i 3, § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 19 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).