II SA/Bd 909/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Anna Klotz Sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant Magdalena Gadecka-Kauczor po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 20 września 2011r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2011r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. II SA/Bd 909/11 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (GOPS) w B., działający z upoważnienia Wójta orzekł o umorzeniu części zaległości głównej skarżącego R. W. w wysokości 459 zł (3 rat należności głównej) oraz 10 % odsetek od kwoty głównej w kwocie 145,18 zł - łącznie w kwocie 604,18 zł, zobowiązując jednocześnie do spłaty pozostałej zaległości, powstałej z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przytoczył treść przepisu art. 30 ust. 1, 8 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992), podkreślając, że decyzja o zastosowaniu jednej z wymienionych w nim ulg ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może ale nie musi przyznać ulgi nawet, gdy stwierdzi, że w rodzinie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Ponadto organ wskazał, że łączny dochód 3 - osobowej rodziny skarżącego wynosi 2709,35 zł, czyli 903,12 zł na osobę. Po odliczeniu kosztów utrzymania mieszkania i uiszczenia miesięcznych opłat w wysokości 953,67 zł oraz jednorazowej dopłaty za aparat słuchowy, pozostaje 895,68 zł na wyżywienie i spłatę nienależnie pobranego zasiłku wraz z odsetkami. Zdaniem organu spłata jednego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153 zł plus odsetki, w każdym miesiącu nie wpłynie negatywnie na sytuację życiową skarżącego. Pomimo dokonania zwrotu skarżący i jego rodzina będą w stanie samodzielnie zaspokoić swoje niezbędnie potrzeby z uwagi na wysokość dochodów rodziny. Oznacza to, że nie zachodzą - w ocenie organu - szczególnie uzasadnione okoliczności, które wskazywałyby na konieczność umorzenia większej kwoty zadłużenia. W odwołaniu od powyższego rozstrzygnięcia Kierownika GOPS w B. skarżący podniósł, że to nie z jego winy doszło do wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego łącznie z dodatkiem pielęgnacyjnym, lecz z winny urzędników GOPS i ZUS, którzy znając przepisy prawa lepiej od niego mogli zapobiec wypłacie nienależnego świadczenia. Ponadto skarżący stwierdził, że jego rodzina ponosi znacznie wyższe koszty utrzymania, aniżeli ustalił to organ. Na dowód tego skarżący wskazał na konieczność zakupu nowych soczewek dla swojego chorego, niepełnosprawnego syna, przejazdów taksówką z chorą żoną do lekarza, ponoszenia opłat za telefon stacjonarny, zakupu butli z gazem do kuchenki gazowej i naprawę pralki. Skarżący obliczył, że wydatki jego rodziny w kwietniu 2011 r. wynosiły ogółem 1552,80 zł. Podkreślił ponadto, że z kwoty 895,68 zł, która według organu pozostała rodzinie skarżącego na wyżywienie należy jeszcze odjąć kwotę 221 zł będącą sumą przypisanych do spłaty kwot zasiłku pielęgnacyjnego (153 zł) i odsetek (71 zł). Pozostaje więc kwota 674,68 zł na całą rodzinę, a na 1 osobę 224,89 zł, co zdaniem skarżącego nie wystarcza na normalne funkcjonowanie i świadczy o zaistnieniu szczególnie uzasadnionych okoliczności uzasadniających konieczność umorzenia zadłużenia w całości. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. (SKO) decyzję z dnia [...] utrzymało w mocy decyzję Kierownika GOPS w B. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie SKO wskazało po pierwsze na to, że ostateczną decyzją z dnia [...] organ I instancji uchylił swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] od dnia [...], oraz że ostateczną decyzją z dnia [...] skarżący został zobowiązanych do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 6273 zł. Ponadto SKO stwierdziło, że organ I instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych i należycie rozważył przesłanki zastosowania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W szerokim zakresie zebrał materiał dowodowy odnoszący się do sytuacji materialnej, zawierając swe ustalenia w aktach sprawy. W ocenie SKO organ I instancji prawidłowo ocenił, że spłata jednego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153 zł plus odsetki w każdym miesiącu nie wpłynie negatywnie na sytuację życiową skarżącego i jego rodziny i że będą w stanie zaspokoić swoje niezbędne potrzeby. Tym samym SKO zgodziło się także ze stanowiskiem organu I instancji, iż w rodzinie skarżącego nie zachodzą szczególne okoliczności, które uzasadniałby zastosowanie ulgi w postaci umorzenia większej części nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie skarżący zarzucił pracownikom GOPS niekompetencję, która doprowadziła do wypłaty nienależnego świadczenia, a ostatecznie do konieczności jego spłaty pomimo braku winy po stracie skarżącego. Skarżący podkreślił, że z powodu błędu urzędnika jego życie i życie jego całej rodziny zostało "wywrócone do góry nogami." Nie może normalnie funkcjonować ani w rodzinie, ani w społeczeństwie. Codziennie musi kalkulować czy i co może kupić, a z czego musi zrezygnować. Całą tą sytuacją jest zestresowany i wykończony psychicznie i fizycznie. Obawia się, czy jego serce wytrzyma dalej, w jego wieku to napięcie nerwowe. Skarżący wniósł o uwzględnienie jego trudnej sytuacji materialno- bytowej i o umorzenie przypisanej jemu do zwrotu należności, w całości. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.,) dale powoływanej w skrócie: "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami oraz powołaną podstawą prawną. Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że skarga zasługuje na uwzględnienie ze względu na naruszenie przez organ II instancji przy rozpoznawaniu sprawy przepisów prawa materialnego oraz przepisów procesowych w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić na wstępnie należy, że zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego wyrażoną w art. 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2010 r., Nr 98, poz.,1071; ze zm.), dalej powoływanej w skrócie: "kpa", każda sprawa administracyjna rozpoznawana i rozstrzygnięta decyzją organu I instancji podlega w wyniku wniesienia odwołania przez legitymowany podmiot, ponownemu rozpoznaniu i rozstrzygnięciem przez organ II instancji. Sprawa administracyjna powinna być zatem dwukrotnie rozpoznana i rozstrzygnięta, po raz pierwszy w I instancji, a następnie w II instancji. Dwukrotnie rozpoznanie oznacza obowiązek przeprowadzenia dwukrotnie postępowania wyjaśniającego umożliwiającego osiągnięcie celów, dla których postępowanie to jest prowadzone. Granice postępowania dowodowego prowadzonego przez organ odwoławczy wyznaczają zasady ogólne postępowania administracyjnego, a przede wszystkim zasada prawy obiektywnej i zasada dwuinstancyjności. Zasada prawdy obiektywnej wyrażana w art. 7 kpa nakłada na organ odwoławczy obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy administracyjnej. Przy czym stan faktyczny ustala organ odwoławczy w oparciu o materiał dowodowy zebrany w postępowaniu w I instancji, rozszerzając granice postępowania dowodowego na nowe okoliczności faktyczne pominięte przez organ I instancji, jak i ewentualnie na te, które po wydaniu decyzji w I instancji uległy zmianie oraz te, które w świetle zmienionych przepisów prawa mają dla sprawy znaczenie prawne (vide: Adamiak/Borkowski, KPA Komentarz, 5 wyd. W-wa 2003, Ad 15 Nb1, Art. 136, Nb 1,2). Organ II instancji do powyższych zasad się nie zastosował. Wskazać należy, że z akt administracyjnych sprawy wynika, iż ustalenia co do istotnych okoliczności faktycznych sprawy organ I instancji poczynił w oparciu o informacje przesłane przez ZUS Oddział w T. - Inspektorat w G. i w B. oraz na podstawie danych uzyskanych od skarżącego podczas przeprowadzonego w dniu [...] wywiadu środowiskowego. Na tej podstawie organ I instancji przyjął, że łączny dochód rodzinny skarżącego wynosi 2709,35 zł, czyli 903,12 zł na osobę, oraz, że koszty utrzymania mieszkania i miesięcznych opłat wynoszą 953,67 zł. Na opłaty te składają się: czynsz- 450 zł, woda - 30 zł, energia - 77,04 zł, podatek - 10 zł, telefon - 66,67 zł, ubezpieczenie 31,95 zł, kablówka - 38,01 zł, lekarstwa-250 zł, (vide: wywiad środowiskowy z dnia 28 marca 2011 r., pkt 10). Skarżący w odwołaniu wyraźnie zakwestionował powyższe ustalenia organu I instancji i podał, że ponosi znacznie wyższe koszty utrzymania: czynsz - 433,80 zł, energia elektryczna - 177 zł, woda 78 zł, kablówka - 36 zł, leki 280 zł, gaz - 50 zł, a ponadto jednorazowo za dowóz żony do lekarza - 120 zł, a także rata spłaty zadłużenia (zasiłek pielęgnacyjny+ odsetki) - 221 zł. Łącznie 1295,80 zł, nie uwzględniając zakupu soczewek dla syna (257 zł) oraz dopłaty do aparatu słuchowego (860 zł); a nie 953,67 zł, jak obliczył to organ I instancji. Organ II instancji utrzymując w mocy niekorzystne z punktu widzenia skarżącego rozstrzygnięcie organu I instancji nie odniósł się w ogóle do twierdzeń skarżącego odnośnie jego sytuacji materialnej zawartych w odwołaniu. Należy więc przyjąć, że zaakceptował obliczenia dokonane przez organ I instancji pomimo, że istotnie różnią się one od obliczeń przedstawionych przez skarżącego - o około 340 zł, bez uwzględniania zakupu soczewek dla syna i aparatu słuchowego dla skarżącego. W ocenie sądu koniecznym było wyjaśnienie różnic w wyliczeniach kosztów utrzymania skarżącego albowiem wysokość tych kosztów jest okolicznością przesądzając o tym, w jakim zakresie uwzględniony zostanie wniosek skarżącego o umorzenie należności. W tym celu należało wezwać skarżącego do przedłożenia dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych przez niego opłat stałych i zweryfikować we własnym zakresie wysokość innych ponoszonych przez skarżącego wydatków takich jak np. przejazd taksówką do lekarza. Organy powinny uwzględnić także to, że wiek i stan zdrowia skarżącego, a także jego żony i syna wskazuje na ciągły wzrost kosztów utrzymania w przyszłości w związku z koniecznością zakupu coraz większej ilości drożejących leków a być może koniecznością ustanowienia odpowiedniej opieki. Jak wynika z dotychczasowych ustaleń organów nikt z rodziny skarżącego nie ma realnych możliwości zwiększenia swoich dochodów przez podjęcie zatrudnienia ani też w żaden inny sposób. Sytuacja materialna rodziny skarżącego będzie się więc pogarszała i może skutkować to koniecznością zwrócenia się przez skarżącego do ośrodka pomocy społecznej o wsparcie finansowe. Organy powinny tą ewentualność rozważyć i zdecydować czy spłacenie przez skarżącego kwoty 220 zł miesięcznie z tytułu nienależnie pobranego świadczenia i jednoczesne korzystanie przez niego ze środków finansowych budżetu gminy w celu uzupełnienia brakujących środków na utrzymanie rodziny jest zasadne i celowe. W związku z powyższym, uznając że analiza sytuacji materialnej skarżącego w świetle przesłanek zawartych w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (cyt. na wstępie) jest niedostateczna, stwierdzić należy, że rozpoznając sprawę organ naruszył zarówno ten przepis jak i przepisy art. 7, 11, 15 i 77 kpa zawierające zasady postępowania administracyjnego i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazać bowiem należy, że jeżeli ustawodawca od uznania organu uzależnił rozstrzygnięcie sprawy, to organ ten obowiązany jest ustalić i rozważyć stan faktyczny w możliwie najdokładniejszy sposób, gdyż uznanie swobodne nie może nosić cech dowolności. Przy czym ustalenia i rozważania organu powinny znaleźć się w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Ponownie rozpoznając sprawę organ powinien zatem dokonać oceny wniosku skarżącego po przeprowadzeniu postępowania z uwzględnieniem uwag powyżej przedstawionych oraz z uwzględnieniem zasad postępowania administracyjnego. Biorąc powyżej pod uwagę, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270), Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 tej ustawy.