II SA/Bd 930/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wojciech Jarzembski Sędziowie: Sędzia NSA Wiesław Czerwiński Sędzia WSA Grzegorz Saniewski (spr.) Protokolant Jakub Jagodziński po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 6 października 2011r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2011r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz skarżącej 70 (siedemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia 4 maja 2011 r., nr [...], Burmistrza Miasta i Gminy S., z upoważnienia którego działał Kierownik Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (w skrócie – "MGOPS") w S., na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j.: Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.; zwanej w skrócie "ustawą alimentacyjną"), po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku skarżącej A. K. o umorzenie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego: 1) odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części w wysokości 943,65 zł, wraz z odsetkami w wysokości 62,00 zł; 2) odmówił odroczenia terminu płatności nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 943,65 zł, wraz z odsetkami w wysokości 62,00 zł; 3) odmówił rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 943,65 zł, wraz z odsetkami w wysokości 62,00 zł. W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że w dniu 3 listopada 2010 r. MGOPS w S. wydał decyzję nr [...], zobowiązującą skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami, ustaliwszy, iż świadczenie z funduszu alimentacyjnego, które strona pobrała od marca 2010 r., podlega zwrotowi na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. Powyższe nastąpiło w związku z wpłynięciem do MGOPS w S. w dniu 4 października 2010 r. zawiadomienia od komornika sądowego dotyczącego zmiany wysokości alimentów z kwoty 350,00 zł na kwotę 210,00 zł miesięcznie. Do zawiadomienia komornik dołączył wyrok Sądu Rejonowego w L. z dnia 23 lipca 2010 r., sygn. akt [...], w którym Sąd uchyla wyrok zaoczny z dnia 19 kwietnia 2010 r., sygn. akt [...], poczynając od dnia 9 marca 2010 r. Organ ustalił, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z córką i synem. Miesięczny dochód rodziny wynosi 1.329.79 zł, w przeliczeniu na jednego członka w rodzinie wynosi 443,26 zł, zatem rodzina nie kwalifikuje się do pomocy w oparciu o ustawę o pomocy społecznej. Rodzina utrzymuje się z poborów skarżącej oraz ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W rodzinie nie występują choroby przewlekłe, nikt z członków rodziny nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ wyjaśnił, iż przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie lub rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w pierwszej kolejności ustala się, czy w sprawie występują szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Owe okoliczności zachodzą wówczas, gdy rodzina zobowiązanego osiąga dochody poniżej granicy minimum egzystencji, a ponadto zaliczyć do nich należy ciężką, długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, utratę możliwości zarobkowania, utratę majątku bądź zaawansowany wiek. Przewidziana w przepisach możliwość umorzenia ma zastosowanie w razie zaistnienia sytuacji nadzwyczajnych, nieprzewidywalnych, losowych przypadków. Tymczasem ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika, iż w rodzinie skarżącej nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, które mogłyby skutkować umorzeniem zadłużenia wynikającego z nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w związku z czym należało wydać decyzję odmowną. Odwołując się od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. skarżąca podniosła, iż nie ponosi winy za to, że nienależnie pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Podkreśliła również, iż jej sytuacja materialna nie pozwala na zwrot pieniędzy w żądanej kwocie. Ponadto zaznaczyła, iż pobrane świadczenia zostały przeznaczone na potrzeby dziecka. Decyzją z dnia 27 czerwca 2011 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. (w skrócie – "Kolegium"), na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.; zwanej w skrócie "k.p.a."), w zw. z art. 23 ust. 8 ustawy alimentacyjnej: 1) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w sprawie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części w wysokości 943,65 zł wraz z odsetkami w wysokości 62,00 zł; 2) uchyliło zaskarżoną decyzję w sprawie odroczenia terminu płatności nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 943,65 zł wraz z odsetkami w wysokości 62,00 zł i umorzyło postępowanie organu pierwszej instancji; 3) uchyliło zaskarżoną decyzję w sprawie rozłożenia na raty płatności nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 943,65 zł wraz z odsetkami w wysokości 62,00 zł i umorzyło postępowanie organu pierwszej instancji. Uzasadniając przyczynę utrzymania w mocy rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego Kolegium wyjaśniło, że określoną w przepisie art. 23 ust. 8 ustawy alimentacyjnej przesłankę umorzenia - wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny - należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń z funduszu alimentacyjnego uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. A zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a nie względem wszystkich innych rodzin. Do takich sytuacji szczególnych można przykładowo zaliczyć klęskę żywiołową, śmierć członka rodziny, katastrofę budowlaną, ciężka lub długotrwałą chorobę. Wyjaśniając powód uchylenia rozstrzygnięć dotyczących odroczenia terminu płatności i rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego Kolegium zwróciło uwagę, że strona wnioskowała jedynie o umorzenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych. Tymczasem organ I instancji w swym rozstrzygnięciu wykroczył poza ramy wniosku. Mianowicie rozstrzygnął dodatkowo o odmowie odroczenia terminu płatności oraz o odmowie rozłożenia na raty świadczeń nienależnie pobranych. Kolegium podkreśliło, że działanie z urzędu w sprawach z zakresu pomocy osobom uprawnionym do alimentów dotyczących ulg w obowiązku zwrotu świadczeń jest niemożliwe. Postępowanie w tych sprawach każdorazowo jest wszczynane na wniosek strony zainteresowanej uzyskaniem takiej ulgi, jak również zakres ulgi jest każdorazowo zakreślany przez stronę. Stąd w przedmiotowej sprawie organ I instancji powinien ograniczyć się jedynie do rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Odnosząc się do zarzutu odwołania Kolegium stwierdziło, iż określenie winnego faktu nienależnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie jest przesłanką konieczną do orzekania o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń, albowiem w tej sprawie jedną przesłanką ustawową są szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A. K. wniosła o uchylenie decyzji Kolegium w części dotyczącej umorzenia pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skarżąca wskazał, że świadczenie alimentacyjne w wysokości 350 zł miesięcznie było jej wypłacane w związku z prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w L., w którym przyznano jej alimenty od miesiąca marca 2010 r. Obniżenie kwoty świadczenia alimentacyjnego do wysokości 210 zł, z mocą obowiązywania tej kwoty od marca 2010r., nastąpiło w lipcu 2010 r. na skutek kolejnego wyroku sądowego. Wskazując na te okoliczności skarżąca podniosła, iż wina za zaistniałą sytuację nie leży po jej stronie, gdyż wysokość alimentów ustalał sąd, a oba wyroki miały rygor natychmiastowej wykonalności. Zaznaczyła, że pobrane świadczenie pieniężne w całości przeznaczyła na dziecko, które samotnie wychowuje. Ponadto skarżąca podkreśliła, iż jej dochody są obecnie niskie i nie wystarczają na bieżące potrzeby rodziny. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, aczkolwiek z innych powodów niż wskazuje skarżąca. Stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270; z późn. zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd z urzędu. tj. nawet w przypadku braku wskazania przez stronę skarżącą, bierze pod uwagę zaistniałe na etapie postępowania administracyjnego naruszenia prawa. Należy także zaznaczyć, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Przedstawienie akt administracyjnych sprawy sądowi jest obowiązkiem organu, którego działanie jest przedmiotem skargi ( art. 54 § 2 p.p.s.a). Jeżeli obowiązek ten został wykonany nienależycie poprzez brak włączenia części dokumentacji, której treść zaważyła na wydaniu zaskarżonej decyzji, to konsekwencje tego ponosi organ. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia ewentualnie odroczenia lub rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (art. 23 ust. 8 ustawy alimentacyjnej) musi być poprzedzone wydaniem ostatecznej decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W przedmiotowej sprawie organ pierwszej instancji na wstępie uzasadnienia swojej decyzji wskazał, iż o zwrocie przez skarżącą nienależnie pobranych świadczeń orzeczono w decyzji z dnia 3 listopada 2010 r. nr [...]. Tymczasem skarżąca na rozprawie przedstawiła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia 29 grudnia 2010 r. nr [...] uchylającą ww. decyzję z dnia 3 listopada 2010 r. Z kolei w końcowej części decyzji organu I instancji z dnia 4 maja 2011 r. mowa jest, w ramach pouczenia dla skarżącej odnośnie sposobu wpłacenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, iż decyzją ustalającą wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest decyzja z dnia 27 stycznia 2011r. nr [...]. W aktach administracyjnych nie ma żadnej z wymienionych decyzji (tj. decyzji z dnia 3 listopada 2010 r., z dnia 29 grudnia 2010 r. i z dnia 27 stycznia 2011 r.) ani żadnej innej decyzji orzekającej o wysokości nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych, opatrzonej klauzulą ostateczności. Powyższe prowadzi do wniosku, iż organ odwoławczy dopuścił się naruszenia wynikającego z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego niezbędnego do załatwienia sprawy, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy poprzez ustalenie, iż dotyczy nieustalonych jeszcze w sposób ostateczny nienależnie pobranych świadczeń (co winno skutkować umorzeniem kontrolowanego postępowania) ewentualnie dotyczy nienależnie pobranych świadczeń ustalonych w innej wysokości, niż wskazuje to organ pierwszej instancji. W ponownym postępowaniu Kolegium winno uzupełnić materiał dowodowy, w szczególności o ww. decyzje (ewentualnie następne rozstrzygnięcia w sprawie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń). Ze względu na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. należało orzec jak w pkt 1 sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 wyroku podjęto zgodnie z treścią art. 152 p.p.s.a. O kosztach (pkt 3 wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. biorąc pod uwagę wysokość poniesionych przez skarżącą kosztów dojazdu.