II SA/Bd 952/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Wiesław Czerwiński Sędziowie: sędzia WSA Grażyna Malinowska – Wasik (spr.) sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant Magdalena Tambelli po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 5 maja 2011 r. sprawy ze skargi K. Ś. – P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. oddala skargę, 2. zasądza od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy) na rzecz radcy prawnego D. S. 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. II SA/Bd 952/10 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) orzekł o odmowie przyznania K. Ś. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wskazanej ustawie, z uwagi na niespełnienie przez nią przesłanki deportacji do pracy przymusowej, skoro pracę tę wykonywała w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K. Ś. podniosła, że sprawa winna być rozstrzygnięta z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, z którego wynika, iż wsparcie z tytułu prześladowań winny otrzymywać także osoby, które ich doznały na terenie Polski. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. decyzją dnia [...] nr [...] orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej z dnia 25 maja 2010 r. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że pojęcie represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przytaczając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, mocą którego art. 2 pkt 2 w/w ustawy został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, organ zaznaczył, iż do przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego w efekcie wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego uprawnia jedynie praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika zaś, że K. Ś. w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania (miejscowości R.). Praca ta nie przybrała więc, w ocenie organu, szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym, jak wskazał organ, nie przewidują bowiem świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Z tej więc przyczyny, w ocenie organu, brak było podstaw do przyznania wnioskodawczyni uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jednocześnie organ zaznaczył, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku swym zakwestionował jedynie zasadność rozgraniczenia pomiędzy osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego, wskazując przy tym wyraźnie, iż pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostają bez zmian. Organ zaakcentował również, że w uzasadnieniu w/w wyroku Trybunał odniósł się do kwestii pracy w obrębie miejsca zamieszkania. Na powyższą decyzję K. Ś. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, wnosząc o jej uchylenie i orzeczenie o przyznaniu świadczenia pieniężnego. Skarżąca podkreśliła, że jako 9 – letnie dziecko została wyrwana ze środowiska rodzinnego i skierowania do pracy przymusowej w majątku ziemskim, w związku z czym organ niesłusznie odmówił przyznania jej świadczenia rekompensującego doznane krzywdy powołując się wyłącznie na względy geograficzne. Według skarżącej organ rozstrzygał niezgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, na który wskazał w decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż w ramach dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać legalność rozstrzygnięcia zapadłego w danym postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego, według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie może natomiast rozpoznając sprawę kierować się kryteriami słuszności czy sprawiedliwości społecznej, jak również orzec co do meritum sprawy (o przyznaniu świadczenia). Dokonując, kontroli zaskarżonej decyzji w omawianym zakresie. Sąd nie stwierdził, aby naruszała ona prawo. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. K 49/07 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się z zatem, z koniecznością rekonstrukcji treści zakwestionowanego przepisu, z punktu widzenia skutków tegoż wyroku i powstałej w związku z tym nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym przez Trybunał. Innymi słowy w przedmiotowej sprawie zachodzi konieczność określenia zakresu zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz przesłanek warunkujących wnioskowane świadczenie z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału zarówno w jego osnowie jak i uzasadnieniu. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (ust. 1), wyłącznie tym które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ani za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów (ust. 2). Represją zaś w rozumieniu ustawy, w brzmieniu obowiązującym sprzed wydania w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest podleganie jednemu z dwóch rodzajów represji, zdefiniowanych w art. 2 w/w ustawy, tj. osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2). Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazuje się, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma zaś zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Osoby bowiem dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tle przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ocenie Sądu, zmianie uległa treść normatywna przesłanki represji w postaci deportacji warunkującej prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia. Osoba ubiegająca się o świadczenie pieniężne bowiem w dalszym ciągu winna była podlegać jednemu z dwóch rodzajów represji zdefiniowanych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a więc osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, z tym że już nie wyłącznie z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium ZSRR, III Rzeczy lub terenów przez nie okupowanych, lecz również wywiezieniu w granicach przedwojennego państwa polskiego. Spełnienia zatem kryterium deportacji, w obecnym stanie prawym, nie należy uzależniać od aspektu geograficznego lecz, jak wskazuje się w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem. Dokonując zatem kontroli legalność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z tak zrekonstruowaną (w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego) normą prawną, należy wskazać, iż okoliczności przedmiotowej sprawy subsumowane pod zrekonstruowany wzorzec kontroli, każą uznać, iż rozstrzygnięcia organów obu instancji były prawidłowe, albowiem w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji, którą organy administracyjne zbadały oceniając czy wykonywana przez skarżącą praca przymusowa w czasie okupacji była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsc pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Należy podkreślić, że organy obu instancji, prawidłowo zbadały charakter deportacji skarżącej, nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji i słusznie, zdaniem Sądu, uznały że wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości R., położonej w odległości 3 km od dotychczasowego miejsca zamieszkania skarżącej (P.) nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, tak jak w przedmiotowej sprawie w pobliskiej miejscowości, nie sposób uznać, iż nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, praca bowiem byłą wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Niewątpliwie młody wiek skarżącej, mógł zwiększyć w niej poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania. Tutejszy Sąd wyraża stanowisko, iż badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach określonego wnioskodawcy. Świadczenie zatem pracy w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, tak jak to miało miejsce w przedmiotowej sprawie, wskazuje iż skarżąca znajdowała się w lepszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tę samą pracę co ona, niemniej jednak poza granicami państwa polskiego lub też w jego granicach, lecz w takim miejscu, że były one zmuszone zorganizować sobie życie w zupełnie nowym, z reguły nieprzyjaznym środowisku. Te ostatnie bowiem, jak słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku, poddane były, obok niedogodności związanej z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej, dodatkowemu stresowi związanemu z nagłą wywózką, niedostatkiem więzi społecznych z nowym otoczeniem, brakiem solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, trudniejszymi warunkami egzystencji oraz warunkami przyrodniczymi i klimatycznymi. Skoro więc skarżąca wykonywała pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić jej przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Na marginesie trzeba podkreślić, iż ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w "zakresie" w jakim pomija się w pojęciu deportacji osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dlatego też wyrok ten nie oznacza automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonywującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonywujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Wymaga szczególnego podkreślenia, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym, nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz lll Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy, i przewidują dla nich w związku z tym symboliczne zadośćuczynienie z tytułu wykonywania pracy w szczególnie trudnych warunkach spowodowanych całkowitym oderwaniem od dotychczasowego otocznia. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.