I SA/Gd 1005/12

Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Aleksandra Rynduch-Szczawińska po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia podatku rolnego za 2010 r. oraz I i II raty łącznego zobowiązania pieniężnego za 2011 r. postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Wnioskiem, uzupełnionym na formularzu PPF w dniu 12 listopada 2013 r., skarżący W. K. zwrócił się o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Do wniosku dołączył odpisy postanowienia z dnia [...] czerwca 2013 r. sądu rejonowego zwalniającego go od ponoszenia opłaty od zażalenia oraz zarządzenia prezesa sądu rejonowego z dnia [...] października 2012 r. umarzającego koszty sądowe. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach złożonym przez wnioskodawcę nie uzyskuje on żadnego dochodu, nie jest właścicielem nieruchomości, nie posiada oszczędności, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. W uzasadnieniu wnioskodawca podał, że nie posiada majątku ani źródła utrzymania, zatem nie stać go na ponoszenie kosztów sądowych. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 Poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. – przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z brzmieniem art. 245 § 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przywołane przepisy regulujące instytucję prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem – co wymaga podkreślenia – to rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W tym miejscu wskazać należy, iż z treści wniosków o przyznanie prawa pomocy złożonych przez wnioskodawcę oraz jego małżonkę w innych sprawach, toczących się przed tut. Sądem, wynika, iż pozostawał on w związku małżeńskim i zamieszkiwał wspólnie z małżonką pod jednym adresem. W związku z powyższym, działając na podstawie art. 255 p.p.s.a., referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 26 listopada 2013 r., doręczonym w dniu 19 grudnia 2013 r., (dowód: potwierdzenie odbioru k. 109), wezwał wnioskodawcę do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów: a) odpisów wszystkich złożonych przez wnioskodawcę i jego małżonkę zeznań podatkowych za rok 2012 (PIT-28, PIT-36, PIT-36L, PIT-37, PIT-38, PIT-39) lub rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy (PIT-40A), a w przypadku ich nieskładania za ww. rok stosownych zaświadczeń w tym przedmiocie z właściwego urzędu skarbowego, b) dokumentów potwierdzających wysokość przychodów wnioskodawcy i jego małżonki, kosztów uzyskania przychodów oraz dochodów (lub strat) ze wskazaniem ich źródeł za okres od 1 stycznia 2013 r. do 31 października 2013 r. (odpisów dokumentów księgowych, imiennych informacji o wysokości uzyskanych dochodów, zaświadczeń od pracodawców, umów zlecenia i o dzieło, itp.), c) wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków i lokat bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji, a w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdego z małżonków stosownego oświadczenia w tym przedmiocie, d) oświadczenia małżonki wnioskodawcy w przedmiocie jej majątku, w szczególności posiadanych przez nią nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, wysokości zasobów pieniężnych (oszczędności i papierów wartościowych) oraz wskazania źródeł i wysokości osiąganych przez nią dochodów, a także dowodów dotyczących dochodów uzyskanych w okresie ostatnich trzech miesięcy, e) dokumentów obrazujących wysokość poniesionych w okresie ostatnich trzech miesięcy przez wnioskodawcę lub jego małżonkę miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania wraz z dokumentami je potwierdzającymi, f) w związku z zadeklarowanym brakiem dochodów i zasobów finansowych – jasnego wskazania przez wnioskodawcę, z jakich środków ponosi on konieczne koszty utrzymania (jak chociażby wyżywienie i opłaty za media), g) oświadczenia, czy wnioskodawca otrzymuje pomoc finansową od członków rodziny, a jeśli tak, to w jakiej wysokości, h) oświadczenia, czy wnioskodawca lub jego małżonka otrzymali w bieżącym roku świadczenia z pomocy społecznej; w przypadku odpowiedzi twierdzącej – przedłożenia kopii dokumentów potwierdzających charakter tej pomocy oraz jej wysokość, w przypadku odpowiedzi negatywnej – wskazania, czy małżonkowie o taką pomoc się ubiegali, a jeśli tak wskazania przyczyn odmowy jej udzielenia, i) oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę lub jego małżonkę pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości), j) dokumentów obrazujących aktualny stan zadłużenia małżonków wobec ZUS/KRUS, urzędu skarbowego, instytucji finansowych, dostawców mediów, kontrahentów i innych podmiotów, k) oświadczenia, czy względem wnioskodawcy lub jego małżonki jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, a jeżeli tak przedłożenia dowodów dotyczących egzekucji aktualnie prowadzonej z ich majątków. Poinformowano też wnioskodawcę, że nie jest zobowiązany do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej małżonki tylko w sytuacji, gdy został orzeczony rozwód lub separacja, a wnioskodawca przedłoży stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca przedłożył oświadczenie z dnia 27 grudnia 2013 r., w którym podał, że: 1) nie składa żadnych zeznań podatkowych, gdyż nie ma żadnego dochodu, 2) nie uzyskuje dochodu z umów, 3) nie prowadzi dokumentacji księgowej, 4) nie posiada kont, gdyż nie ma środków, 5) nie posiada dokumentów świadczących o wydatkach i kosztach utrzymania, 6) nie korzysta z pomocy społecznej, 7) od [...] posiada rozdzielność majątkową z żoną i każdy z małżonków prowadzi swoje gospodarstwo domowe, 8) nie jest w stanie przedstawić sytuacji i danych odnoszących się do współmałżonki z uwagi na zniesioną wspólność majątkową. Do powyższego oświadczenia wnioskodawca załączył odpis umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] oraz na okoliczność jego trudnej sytuacji majątkowej przedłożone już wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy odpisy postanowienia sądu rejonowego z dnia [...] czerwca 2013 r. i zarządzenia prezesa sądu rejonowego z dnia [...] października 2012 r., jak również odpis postanowienia NSA z dnia [...] listopada 2013 r. przyznającego mu prawo pomocy w zakresie całkowitym. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić wnioskodawcy, iż zwolnienie go z kosztów sądowych, czy też przyznanie mu pomocy prawnej z urzędu w innym postępowaniu sądowym nie oznacza automatycznie, że musi on uzyskać prawo pomocy w niniejszej sprawie. Należy bowiem pamiętać, iż wniosek ocenia się, biorąc pod uwagę aktualną sytuację i możliwości finansowe strony w odniesieniu do wysokości kosztów postępowania (w tym należnych na danym etapie kosztów sądowych) w konkretnej sprawy. Mając na uwadze powyższe stwierdzić trzeba, że pomimo wyraźnego wezwania wnioskodawca uchylił się, powołując się na istniejący w jego małżeństwie ustrój rozdzielności majątkowej, od przedłożenia dokumentów i podania informacji dotyczących sytuacji finansowej jego małżonki. Zważyć należy, że zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie skutkuje brakiem obowiązku przedstawienia informacji oraz dokumentów dotyczących majątku i dochodów małżonki, gdyż o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje tylko jej własny stan majątkowy z pominięciem majątku współmałżonka. Małżonkowie mają bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nimi kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005 r. nr 1 poz. 8). Z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z małżonków, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niezależnie od powyższego wymaga podkreślenia, że odpowiadając na wezwanie, skarżący pominął nie tylko kwestie odnoszące się do sytuacji majątkowej jego małżonki, ale również te odnoszące się do jego własnej sytuacji finansowej. Nie przedłożył bowiem zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego na okoliczność nieskładania zeznania podatkowego za 2012 r., dowodów obrazujących jego obecny stan zadłużenia, oświadczenia, czy jest aktualnie prowadzone względem niego postępowanie egzekucyjne, a jeżeli tak dowodów dotyczących prowadzonej z jego majątku egzekucji, a także dokumentów potwierdzających wysokość wydatków związanych z kosztami utrzymania, które winny być w jego posiadaniu, gdyby jak twierdzi, faktycznie sam prowadził gospodarstwo domowe. Nadto wnioskodawca oświadczył, iż nie otrzymuje świadczeń z pomocy społecznej, a jednocześnie – pomimo wyraźnego wezwania – uchylił się od odpowiedzi, z jakich środków ponosi konieczne koszty utrzymania (jak chociażby wyżywienie i opłaty ze media) oraz nie wskazał, czy otrzymuje pomoc finansową od członków rodziny, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. W tych okolicznościach faktycznych stwierdzić należy, iż sytuacja finansowa wnioskodawcy nie została wyjaśniona. Nie wiadomo bowiem, skąd czerpie on środki na utrzymanie, skoro – jak utrzymuje – nie posiada żadnych źródeł dochodów ani oszczędności, nie korzysta z pomocy społecznej, a mimo to prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Istotą odrębnego gospodarstwa jest bowiem samodzielne ponoszenie wszystkich kosztów związanych z utrzymaniem, w tym w szczególności ponoszenie wydatków związanych z eksploatacją lokalu oraz wyżywieniem. Wnioskodawca zaś nie przedłożył żadnych dowodów obrazujących wysokość ciążących na nim kosztów związanych z eksploatacją zajmowanego lokalu, co więcej oświadczył, iż takowych nie posiada. Z tych względów w ocenie referendarza sądowego uzasadnione wątpliwości budzi oświadczenie wnioskodawcy o samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego. Wnioskodawca winien był zatem wymienić osobę lub osoby, na utrzymaniu których faktycznie pozostaje (skoro nie uzyskuje żadnych własnych dochodów i nie posiada zasobów finansowych), w rubryce nr 6 formularza PPF, przeznaczonej dla podania osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca jednakże tego nie uczynił, podając dane niezgodne ze stanem faktycznym. W konsekwencji stwierdzono, że przedłożony materiał dowodowy nie usunął wszelkich niejasności odnoszących się do sytuacji finansowej wnioskodawcy. Nie zostało bowiem wyjaśnione, jakimi faktycznie środkami pieniężnymi on dysponuje, ani jaka jest sytuacja majątkowa osoby, która go utrzymuje. Mając na uwadze powyższe, uznano, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, iż to sam skarżący uniemożliwił pełną ocenę jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący. Ponadto wskazać należy, iż rozpoznawany wniosek o przyznanie prawa pomocy jest już kolejnym złożonym przez wnioskodawcę w niniejszej sprawie. Poprzedni został zaś rozpoznany negatywnie z uwagi na niejasności w złożonym oświadczeniu majątkowym oraz nieprawidłowe wykonanie przez wnioskodawcę wezwania do przedłożenia dokumentów źródłowych. Postanowieniem z dnia 23 maja 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, gdyż uznał, iż nie wykazał on, że spełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego prawa. W ocenie Sądu za niewiarygodne uznać należy, iż skarżący nie uzyskuje żadnego dochodu, nie dysponuje żadnymi składnikami majątkowymi, a przy tym prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Doświadczenie życiowe wskazuje bowiem na to, że zaspokajanie codziennych potrzeb życiowych wymaga posiadania najskromniejszych środków finansowych, uzyskiwanych z własnej działalności gospodarczej, stosunku pracy czy też choćby ze środków pomocy społecznej. Tymczasem z oświadczenia skarżącego wynika, że jest on ich zupełnie pozbawiony, co w świetle zasad doświadczenia życiowego budzi wątpliwości Sądu. Zażalenie na ww. postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 21 sierpnia 2013 r., sygn. akt II FZ 711/13. W jego uzasadnieniu NSA stwierdził, iż celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie m.in. osobom fizycznym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu – art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Jednakże wykonanie tego prawa poprzez przyznanie prawa pomocy uzależnione jest od wykazania przez osobę ubiegającą się o nie swojej trudnej sytuacji finansowej. Wnioskodawca uchylił się od tego obowiązku i w efekcie Sąd I instancji – w ocenie NSA – nie mógł rozstrzygnąć sprawy inaczej niż odmówić przyznania prawa pomocy. NSA podkreślił też, iż w takiej sytuacji przyznanie tego prawa naruszałoby nie tylko przepisy p.p.s.a., ale również art. 84 Konstytucji RP, ponieważ stanowiłoby nieuzasadnione odstąpienie od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Z tych względów na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.