I SA/Gd 1036/16

Dnia 9 maja 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Wojtynowska po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. N. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 marca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 8 czerwca 2016 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów dotyczących prowadzonego postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego. Wnioskiem z dnia 13 grudnia 2016 r., złożonym na formularzu PPF, W. N. (dalej jako "Skarżący") zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń, Skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z partnerką życiową, która od roku 2010 bezskutecznie poszukuje zatrudnienia, nie osiąga żadnych dochodów i nie posiada żadnego majątku. Skarżący oświadczył, że nie posiada majątku, natomiast posiada zaległości podatkowe oraz zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, które wynoszą około 130.000 zł, a także zadłużenie na karcie kredytowej w wysokości 6.700 zł. Jedynym źródłem utrzymania Skarżącego i jego partnerki jest prowadzona przez niego działalność gospodarcza, z której osiąga dochody w wysokości około 3.000 zł netto miesięcznie. Na czynsz najmu mieszkania, opłaty związane z jego eksploatacją, w tym za media, opłaty za telefon oraz na leczenie Skarżący miesięcznie wydatkuje kwotę około 2.070 zł. W związku z powziętymi wątpliwościami co do sytuacji majątkowej Skarżącego i jego możliwości płatniczych, pismem z dnia 20 stycznia 2017 r. zobowiązano Skarżącego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. Powyższe wezwanie doręczono Skarżącemu w dniu 9 lutego 2017 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru karta 39 akt sądowych). Wezwanie referendarza sądowego pozostało bez odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 16 marca 2017 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie referendarza sądowego, Skarżący nie wykonał nałożonego na niego obowiązku, a informacje podane przez Skarżącego uniemożliwiają zweryfikowanie zawartego w formularzu urzędowym twierdzenia, że jego dochody są niewystarczające do pokrycia kosztów sądowych. Odpis postanowienia doręczono Skarżącemu w dniu 7 kwietnia 2017 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru – karta 46 akt sądowych). W dniu 14 kwietnia 2017 r. Skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym wniósł o ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu Skarżący wyjaśnił, że nie zgadza się z zakresem żądanej dokumentacji. W ocenie Skarżącego, żądanie przedstawienia informacji dotyczących jego partnerki jest nadmierną ingerencją w jej status osobisty. Ponadto Skarżący nie zgodził się na dokumentowanie kosztów leczenia, ponieważ w jego ocenie są to dane wrażliwe, podlegające szczególnej ochronie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Oznacza to, że sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Zgodnie z brzmieniem art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych Skarżącego pismem z 20 stycznia 2017 r., wydanym na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwano Skarżącego do przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez Skarżącego i jego partnerkę rachunków bankowych (rachunków prowadzonych dla potrzeb działalności gospodarczej, rachunków osobistych, rachunków lokat oraz kont i lokat dewizowych, w tym podlegających zajęciu egzekucyjnemu), obrazujących historię (wpłaty, wypłaty, przelewy) i salda tych rachunków w okresie od 1 października 2016 r.; w przypadku likwidacji kont dotychczas posiadanych (np. dla potrzeb działalności gospodarczej) – przedłożenia dokumentu potwierdzającego ich zamknięcie; oświadczenia złożonego przez partnerkę w przedmiocie nieosiągania przez nią dochodów (w tym z tytułu umów zleceń, o dzieło, z wykonywanej działalności gospodarczej), a w przypadku gdy ma ona status osoby bezrobotnej – przedłożenia dokumentu potwierdzającego tę okoliczność (decyzja/zaświadczenie z urzędu pracy); w przypadku, gdy osiąga ona dochody – przedłożenia dokumentów obrazujących ich źródło, miesięczną wysokość oraz z okresu ostatnich trzech miesięcy (w kwocie brutto i netto); odpisów dokumentów księgowych potwierdzających wysokość przychodu/dochodu (poniesionej straty) za okres od 1 października 2016 r. z tytułu prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej oraz – w przypadku gdy jest on podatnikiem VAT – odpisów złożonych za ww. okres deklaracji VAT-7 (VAT-7K); odpisu ewidencji środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych oraz ewidencji wyposażenia; dowodów potwierdzających aktualny stan zadłużenia skarżącego z tytułu podatków, nieopłaconych składek do ZUS oraz z tytułu korzystania z karty kredytowej; w przypadku, gdy Skarżący dokonuje spłat ww. zobowiązań wskazania ich miesięcznej kwoty; dokumentów obrazujących wysokość poniesionych przez skarżącego i jego partnerkę w okresie ostatnich trzech miesięcy stałych kosztów utrzymania (opłat za czynsz najmu mieszkania, opłaty eksploatacyjne, energię elektryczną, gaz, wodę i odprowadzanie ścieków, wywóz odpadów, ogrzewanie, telefon, Internet i innych) oraz kosztów leczenia Skarżącego - w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. Skarżący nie odpowiedział na powyższe wezwanie. W ocenie Sądu, analiza materiału źródłowego prowadzi do wniosku, że sytuacja finansowa Skarżącego pozostaje niejasna i nie pozwala na przyjęcie, że Skarżący jest osobą ubogą, nie będącą w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, w świetle którego uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt I OZ 128/05, niepubl.). Zdaniem Sądu sytuacja majątkowa Skarżącego nie mogła być zweryfikowana, albowiem Skarżący nie wyjaśnił istotnych kwestii dotyczących swojej sytuacji majątkowej. Wprawdzie Skarżący powołuje się na okoliczność braku osiągania bieżących dochodów przez jego partnerkę, to jednak nie złożył oświadczeń i dokumentów źródłowych potwierdzających tę okoliczność. W ocenie Sądu przyjąć należy, że Skarżący nie wyjaśnił wątpliwości dotyczących środków pieniężnych, którymi faktycznie dysponuje poprzez uchylenie się od przedstawienia wyciągów z posiadanych kont bankowych. W ocenie Sądu, Skarżący mógł również zgromadzić i przedłożyć dostateczną ilość faktur i rachunków, które potwierdziłyby wysokość wydatków ponoszonych przez Skarżącego np. na zakup żywności, ubrań, środków czystości oraz na utrzymanie mieszkania, jak również uzupełnić złożone dokumenty księgowe potwierdzające wysokość uzyskiwanych dochodów. Sąd stanął na stanowisku, że w świetle dokonanych ustaleń za zasadne uznać należało stwierdzenie, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i finansową nierzetelnie, co uniemożliwia potwierdzenie, iż nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Całokształt ustalonych i wskazanych okoliczności nie pozwala zaś na dokonanie pełnej oceny możliwości płatniczych, a w konsekwencji stwierdzenia, czy w ogóle, a jeśli tak to w jakiej części jest on w stanie uiścić koszty sądowe, ale także skutkuje uznaniem za niewiarygodne złożone przez niego oświadczenie. Postępowanie Skarżącego nie pozwala bowiem na wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Dokonana analiza materiału dowodowego pozwala przyjąć, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze wybiórczo. Tym samym oświadczenie Skarżącego uznać należało za niewiarygodne, nadal budzące uzasadnione wątpliwości. W konsekwencji brak jest podstaw, aby uznać Skarżącego za osobę, która ze względu na brak środków finansowych nie może ponieść niezbędnych kosztów sądowych. Skarżący nie wyjaśnił istotnych okoliczności dotyczących wysokości wydatków ponoszonych na utrzymanie mieszkania. Nie przedłożył żadnych rachunków i faktur pomimo nałożenia przez Sąd takiego obowiązku. Zdaniem Sądu, powyższe uniemożliwia ustalenie wysokości opłat poniesionych na utrzymanie mieszkania zamieszkiwanego przez Skarżącego i jego partnerkę. Nie zostało również wyjaśnione kto ponosi koszty utrzymania mieszkania. W ocenie Sądu, poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie może stanowić dolegliwość dla Skarżącego, jednakże nie oznacza, iż pozbawiony zostanie środków koniecznych do utrzymania, szczególnie w sytuacji gdy jego realna sytuacja majątkowa nie została wyjaśniona i nadal budzi uzasadnione wątpliwości. Wskazać należy, że każdy wniosek winien być rozpoznany indywidualnie, z uwzględnieniem aktualnej sytuacji i możliwości finansowych wnioskującego i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a ten, co już wskazano powyżej nie został przedstawiony w sposób kompletny. Nadto wyjaśnić należy, że odmowne rozpatrzenie wniosku Skarżącego, nie ogranicza jego prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując sytuacji majątkowej nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, nie może być traktowany za podmiot, który wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiony zostaje prawa do sądu. Podsumowując Sąd stanął na stanowisku, że Skarżący pomimo wezwania o przedstawienie stosownej dokumentacji, która ukazywałaby pełną sytuację majątkową, uchylił się od tego obowiązku. W postanowieniu z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie II FZ 118/16 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie powyższego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Skarżący mógł wywieść, że niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Zatem wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny. Przytoczona tam argumentacja w żaden sposób nie wykazała, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie naruszył obowiązujące w zakresie prawa pomocy przepisy. W ocenie Sądu, wezwanie z dnia 20 stycznia 2017 r. jest precyzyjne, dokładnie formułuje treść żądania i zakres oczekiwanego oświadczenia i żądanych dokumentów. Podstawę prawną żądania stanowi art. 255 p.p.s.a., a jego treść nie budzi wątpliwości. Mimo wyraźnie określonego zakresu żądania, wnioskodawca nie wyjaśnił wątpliwości dotyczących jego sytuacji materialnej. Nie uczynił tego również na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza, mimo posiadanej wiedzy o uchybieniach w tym zakresie. Skarżący zakwestionował jedynie zakres żądanych dokumentów, wskazując ponadto na fakt, iż jego stan zdrowia jest informacją wrażliwą, podlegającą szczególnej ochronie. Zdaniem Sądu, wskazać w tym miejscu należy, że sam Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, że ponosi koszty związane z leczeniem, dlatego żądanie przez referendarza udokumentowania tych kosztów nie ingeruje w żaden sposób w sferę prywatną Skarżącego, jaką jest jego stan zdrowia, a jedynie miało na celu wykazanie przy pomocy dowodów, jaki jest rzeczywisty koszt ponoszony na leczenie. Zdaniem Sądu uprawnione było również żądanie potwierdzenia wysokości osiąganych dochodów, posiadanych kont bankowych oraz ewentualnego potwierdzenia statusu osoby bezrobotnej partnerki Skarżącego, która jak sam wskazał Skarżący, prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Trzeba wprawdzie przyznać, że partnerka życiowa Skarżącego nie jest stroną niniejszego postępowania i nie ma obowiązku partycypacji w związanych z tym postępowaniem kosztach. Nadto, w przypadku związku nieformalnego, na partnerach nie ciąży - tak jak w przypadku małżonków - prawny obowiązek wzajemnego wsparcia i dlatego Skarżący nie ma możliwości wyegzekwowania koniecznego wsparcia finansowego ze strony partnerki. Tym niemniej, należy podkreślić, iż z brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika jednoznacznie, że ocena możliwości płatniczych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy powinna nastąpić w kontekście sytuacji materialnej jego rodziny (gospodarstwa domowego), tak aby ustalić, czy ewentualne uiszczenie kosztów sądowych lub opłacenie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru odbiłoby się negatywnymi konsekwencjami w jej koniecznym utrzymaniu. Ocena sytuacji majątkowej gospodarstwa domowego wnioskodawcy obejmująca badanie stopnia przyczynienia się do ponoszenia wydatków przez osoby, które partycypują w kosztach utrzymania tego gospodarstwa, uzasadniona jest potrzebą ustalenia całokształtu okoliczności mających wpływ na możliwości płatnicze skarżącego. W tym stanie rzeczy, mając na względzie, że Skarżący, pomimo wezwania nie przedstawił jakichkolwiek aktualnych dokumentów potwierdzających okoliczności dotyczące sytuacji materialnej i dochodów swej partnerki ani też obrazujących koszty utrzymania ich gospodarstwa domowego, nie było możliwości ustalenia, czy zachowuje on przesłankę, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Ze względu na fakt, że Skarżący pomimo nałożonego zobowiązania nie wyjaśnił w sposób niebudzący wątpliwości swojej sytuacji majątkowej Sąd uznał, że nie wykazał on, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.