I SA/Gd 248/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Zdzienicka-Wiśniewska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Marek Kraus, Sędzia NSA Alicja Stępień, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Agnieszka Zalewska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 24 maja 2016 r. sprawy ze skargi P. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję. Wnioskiem z dnia 22 lipca 2015 r. pan P. J. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie zadłużenia z tytułu składek. Wnioskodawca wskazał, że w 2009 r. otrzymał zlecenie na zagospodarowanie zieleni wokół posesji przy ul. [...] we W. Chcąc być w zgodzie z prawem, wnioskodawca zarejestrował w tym celu działalność gospodarczą. Wnioskodawca wykonał zleconą pracę i oczekiwał na dalsze zlecenia, których jednak nie było. Pod koniec roku zorientował się, że działalność powinna była zostać zlikwidowana. Od tamtego czasu jest bezrobotny, zarejestrowany w PUP, bez prawa do zasiłku. Wnioskodawca nie ma żadnych dochodów i pozostaje na utrzymaniu matki, która jest emerytką z emeryturą w wysokości 1.400 zł miesięcznie. Ojciec wnioskodawcy od 2013 r. również nie ma pracy. Rodzice wnioskodawcy prowadzą rodzinę zastępczą, wychowując dwójkę wnuków (8 i 5 lat), dzieci zmarłej tragicznie w marcu 2015 siostry wnioskodawcy. Wyjaśnił ponadto, że od kilku lat leczy się w Poradni Zdrowia Psychicznego w P. a przyjmowane leki uspakajające utrudniają podjęcie systematycznej pracy. Końcowo wyjaśnił, że umorzenie zadłużenia byłoby istotną pomocą zarówno dla niego, jak i jego rodziny. Do wniosku dołączono oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej oraz informację z dnia 11 czerwca 2015 r. wystawioną przez specjalistę psychiatrę. Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 8 września 2015 r. odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu składek na FUS i NFZ. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy pan P. J., powtarzając argumentację podniesioną we wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek wskazał dodatkowo, że ma kategorię wojskową D. Jedyny majątek, jaki posiada to zrujnowany, stary budynek dawnego punktu skupu mleka w B. (gm. M.). Obiekt ten wymaga remontu i odbudowy (bez prądu, wody, okien i drzwi, nie przynosi żadnych dochodów, a jedynie koszty z tytułu podatku, którego płacenie obciąża budżet rodziców wnioskodawcy). Koszty utrzymania gospodarstwa domowego rodziców wnioskodawcy i ponoszonych opłat wynoszą średnio 1.500 zł miesięcznie (w tym energia elektryczna, gaz, także do ogrzewania wody i pomieszczeń, woda, ścieki, telefon, podatek za użytkowanie wieczyste, opłaty za przedszkole) nie licząc wyżywienia. Miesięczne dochody rodziny (ok. 3.700 zł : emerytura matki wnioskodawcy 1442 zł, zasiłek ojca wnioskodawcy- 660 zł, zasiłki dzieci z PCPR - 1600 zł) są poniżej minimum socjalnego. Jedynie pomoc ze strony przyjaciół i rodziny wnioskodawcy sprawia, że przy tym wszystkim starcza na wyżywienie. Wyjaśnił także, że nikt nie oferuje mu możliwości wykonywania prac dorywczych, a zwłaszcza pracy zgodnej z jego wykształceniem i zainteresowaniem (rolnictwo, ogrodnictwo, urządzanie zieleni). Odnośnie leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego, wnioskodawca poinformował, że podjął je ponownie w ubiegłym roku z powodu pogorszenia stanu zdrowia, przy czym żałuje, że nie postarał się wcześniej o przedłużenie lub ponowne otrzymanie zaświadczenia o stopniu niepełnosprawności, jednak przekraczało to możliwości psychiczne wnioskodawcy. Podkreślił, że w okresie gdy stan zdrowia był trochę lepszy, mógł podjąć i wykonać to zlecenie. Nie miał jednocześnie świadomości, że biernie oczekiwanie na kolejne zlecenia, których nie było (do listopada 2009 r.) było okresem, za który powinny były zostać opłacone składki na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne, przy czym również i wtedy nie miałby z czego ich opłacić. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 17 listopada 2015 r. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W pierwszej kolejności organ wskazał, że obowiązek rozliczania składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne oraz ich terminowego przekazywania do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych spoczywa wyłącznie na płatniku, który decydując się na prowadzenie pozarolniczej działalności obowiązany jest zapoznać się z całokształtem przepisów z tego zakresu. W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki umorzeniowe wynikające z art. 28 ust. 1 - 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.). W sprawie nie można stwierdzić stanu całkowitej nieściągalności, gdyż podjęto działania egzekucyjne mające na celu realizację przedmiotowych wierzytelności składkowych. Organ wskazał, że w przypadku utrzymywania się zadłużenia z tytułu składek, rozważona zostanie kwestia skierowania egzekucji do nieruchomości wnioskodawcy, bowiem w sprawie został ujawniony majątek nieruchomy (nieruchomość objęta księgą wieczystą KW Nr [...]), który został obciążony hipotekami przymusowymi Zakładu. W dalszej kolejności, przywołując treść § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365) dotyczącego możliwości umorzenia należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny organ wskazał, że nawet zaistnienie określonych w powyższym przepisie sytuacji nie obliguje Zakładu do umarzania swoich należności, lecz stanowi zawsze jego uprawnienie. Zdaniem organu w sprawie nie udowodniono okoliczności wynikających z powyższego przepisu, przemawiających za umorzeniem ze względów społecznych. W szczególności zobowiązany nie udowodnił, że jego sytuacja materialno - bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności z tytułu składek. Dopiero po wykorzystaniu przez Zakład wszystkich możliwości przymusowego dochodzenia należności i stwierdzeniu bezskuteczności podejmowanych działań możliwe jest uznanie wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności. Z okoliczności sprawy wynika, że nie jest wykluczona spłata zobowiązań w formie dogodnego układu ratalnego, który mógłby zostać (ewentualnie) zawarty po spełnieniu warunków progowych. Analiza sprawy, w tym wyjaśnienia zawarte we wniosku o umorzenie z 22 lipca 2015 r., w oświadczeniu z 21 sierpnia 2015 r. i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z 23 września 2015 r. prowadzi zdaniem organu do wniosku, że nie można wykluczyć poprawy sytuacji dochodowej wnioskodawcy. Organ zwrócił uwagę, że pomimo problemów zdrowotnych pan P. J. jest osobą poszukującą pracy (rolnictwo, ogrodnictwo, urządzanie zieleni). Ponadto wnioskodawca jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w P. jako osoba bezrobotna od dnia 23 lutego 2015 r., co daje możliwość korzystania z ewentualnych ofert pracy, jak również stanowi szansę jej znalezienia. Wprawdzie wnioskodawca wskazał na problemy zdrowotne, jednak nie wykazał, że jest wykluczony z szeroko rozumianego rynku pracy, a jego wiek (ur. 1981 r.) pozwala na długoletnią aktywność zawodową i uzyskiwanie dochodów, co pozwoliłoby na spłatę zadłużenia z tytułu składek, np. w formie dogodnego układu ratalnego. Organ podkreślił również fakt hipotecznego obciążenia nieruchomości objętej KW Nr [...], co pozwala na zabezpieczenie roszczeń składkowych Zakładu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku pan P. J. wniósł o uchylenie decyzji w całości o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi drugiej instancji a także o zasądzenie kosztów postępowania na rzecz skarżącego. W ocenie skarżącego organ nie rozpoznał w pełni jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Fakt wspólnego zamieszkiwania i korzystania z posiłków, pomieszczeń oraz mediów nie może być w żadnym przypadku nazwany prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego, tym bardziej, że rodzice skarżącego prowadzą rodzinę zastępczą sprawując opiekę prawną nad dwojgiem swoich małoletnich wnucząt. Dochody rodziców skarżącego są zbyt niskie, aby można było je dodatkowo obciążać zobowiązaniami skarżącego. Organ nie ustalił ponadto, żeby skarżący miał jakiekolwiek dochody. Jednocześnie organ nie uwzględnił faktu, że skarżący jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku a także całkowicie zignorował problemy zdrowotne skarżącego. Zdaniem skarżącego Zakład nie zebrał i nie rozpatrzył wyczerpująco materiału dowodowego. W ocenie skarżącego organ wydając zaskarżoną decyzję skoncentrował się na stwierdzeniu braku zaistnienia przesłanek umorzeniowych wynikających z art.28 ust.3a w uzasadnieniu powołał tendencyjnie wyroki sądów administracyjnych korzystne dla organu. Odnoście ujawnionego majątku nieruchomego, który został obciążony hipotekami przymusowymi Zakładu – skarżący wyjaśnił, że pomimo istnienia aktu notarialnego wskazującego go, jako właściciela nieruchomości we wsi B., skarżący zgodnie z umową cywilną stanie się właścicielem tej nieruchomości po uregulowaniu kosztów składających się na jej wartość. Końcowo zadeklarował gotowość spłaty kwoty składek ubezpieczenia przy zapewnieniu warunków zamrożenia ich do chwili zaproponowania mu i podjęcia przeze niego stałej pracy oraz możliwości ratalnych spłat istniejącej należności składkowej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację i stanowisko, jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny w granicach swojej właściwości bada zgodność zaskarżanych orzeczeń z prawem. Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jedynie w sytuacji całkowitej nieściągalności składek organ ZUS ma prawo umorzyć należność z tytułu składek. Jedyne odstępstwo, przewidziane w art. 28 ust. 3a powołanej ustawy nie znajduje zastosowania do skarżącego, który nie jest równocześnie płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych. W myśl art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność należności z tytułu składek zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, a równocześnie zmarły: • nie pozostawił żadnego majątku lub • pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo • pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza 3-krotności przeciętnego wynagrodzenia; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; przyczynami tymi są: • brak majątku na pokrycie chociażby kosztów postępowania upadłościowego, • obciążenie majątku hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w takim stopniu, że pozostały jego majątek nie wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 7) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Poza wymienionymi przyczynami umorzenia, rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne precyzuje niektóre z przyczyn umorzenia należności z tytułu składek, dotyczące zwłaszcza płatników będących osobami fizycznymi lub też osób fizycznych odpowiadających za składki nie opłacone przez danego płatnika. W myśl § 3 ust. 1 wskazanego rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Rozporządzenie wymienia tu przypadki, gdy: 1) opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, 2) straty materialne poniesione przez zobowiązanego wobec ZUS (zwłaszcza płatnika) w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodują, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności, 3) zobowiązany jest przewlekle chory, 4) zobowiązany wykaże konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny (np. dzieckiem, rodzicem; w świetle § 3 ust. 2 rozporządzenia można za członka rodziny uznać też osobę pozostającą ze zobowiązanym w faktycznym związku tj. konkubentem), pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę przychyla się do poglądu, że umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów na utrzymanie, nie jest realnie możliwe wywiązanie się ze zobowiązania wobec ZUS (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 listopada 2004 r., sygn. III AUa 1381/04, OSA Białostockiej 2005, nr 2, poz. 54). W ocenie Sądu stan faktyczny sprawy nie został dostatecznie wyjaśniony. Kluczowe w sprawie są argumenty skarżącego, że ze względu na chorobę nie miał rozeznania o konieczności zgłoszenia o zakończeniu lub zawieszeniu działalności gospodarczej. Pomimo złożenia do akt zaświadczenia o chorobie i informacjach o istniejących przesłankach niepełnosprawności organ poprzestał na konkluzji, że nie posiada informacji, czy po 28 lutego 2008 r., kiedy to upłynął okres orzeczenia o częściowej niepełnosprawności skarżącego, wydane zostało kolejne orzeczenie. Rzeczą organu, wydającego również decyzje o charakterze uznaniowym, jest należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy. W sytuacji gdy przesłanką prawną orzeczenia o ewentualnym umorzeniu zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne jest wykazanie, że opłacenie składek pozbawia zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych życiowych potrzeb, zaniechanie ustaleń co do rzeczywistej zdolności skarżącego do pracy stanowi istotne uchybienie i naruszenie przepisu postępowania art. 77 § 1 K.p.a. Zawarty w uzasadnieniu organu I instancji wniosek, że "Zakład nie może stwierdzić oceny, że Pana stan zdrowia wpływa na Pana sytuację finansową" nie został zweryfikowany w decyzji zaskarżonej. Organ II instancji podjął czynności w celu zgromadzenia odpowiedniego materiału dowodowego, podejmując korespondencję z panem P. J. Skarżący został zobowiązany do przedłożenia dokumentów potwierdzających wartość nieruchomości w B. i "aktualnego oświadczenia o stopniu niepełnosprawności". Pismo z dnia 5 października 2015 r. zostało doręczone w dniu 9 października 2015 r. – skarżący nie podjął żadnych działań dowodowych. Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie tego samego materiału dowodowego, który został uprzednio oceniony przez organ I instancji jako niewystarczający dla weryfikacji twierdzeń skarżącego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odnotowano, że od dwóch lat skarżący leczy się z powodu głębokiej depresji, zatem informacja o stanie zdrowia pana P. J. powinna determinować ocenę wszystkich przesłanek prawnych umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Deklaracje skarżącego o zamiarze podjęcia pracy zostały przyjęte bezkrytycznie jako potwierdzenie zdolności do pracy. Wnioski o zdolności do długoletniej aktywności zawodowej oraz uzyskiwania dochodów nie są zgodne z zasadami oceny dowodów – wykraczają poza granice swobody prawem dozwolonej. Zobowiązanie skarżącego z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powstało w związku z zarejestrowaniem przez niego samodzielnej działalności gospodarczej, zatem w sprawie zastosowanie ma § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Z uwagi na stan zdrowia skarżącego konieczne jest działanie organu zgodnie z zasadą lojalności i podejmowanie działań umożliwiających ustalenie, czy w świetle okoliczności powstania zadłużenia (obowiązek opłaty składek był związany wyłącznie z formalnym zarejestrowaniem działalności, której prowadzenie uniemożliwiał stan zdrowia skarżącego) oraz aktualnej sytuacji życiowej opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz czy ze względu na przewlekłość choroby jest pozbawiony możliwości uzyskiwania dochodu. W sprawie nie wyjaśniono stanu i statusu nieruchomości w B., co stanowi podstawę do stwierdzenia, że nie wyjaśniono wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ dokona ustaleń w granicach wyżej określonych, oceniając oświadczenia skarżącego z uwzględnieniem zasad doświadczenia życiowego. Z tych względów Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję.