I SA/Gd 32/16

Dnia 14 czerwca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marek Kraus po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. W. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 29 kwietnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 20 października 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 29 kwietnia 2016 r. Wnioskiem z dnia 28 stycznia 2016 r., złożonym na formularzu PPF, M.W. (dalej jako "Skarżący") zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i synem. Skarżący wyjaśnił, że nie posiada nieruchomości, ruchomości, ani innego majątku, a jego rodzina nie osiąga dochodów. Uzasadniając złożony wniosek Skarżący wskazał, że na skutek decyzji przerzucającej odpowiedzialność na osoby trzecie (jako byłego prezesa) pozbawiony został całego majątku i zmuszony był zamknąć działalność gospodarczą, która była jedynym źródłem utrzymania rodziny. Skarżący wyjaśnił, że choroba uniemożliwia mu podjęcie pracy. Oboje z żoną zarejestrowani są w Urzędzie Pracy, a w utrzymaniu pomagają mu córki. W związku z powziętymi wątpliwościami co do sytuacji majątkowej Skarżącego i jego możliwości płatniczych, pismem z dnia 15 lutego 2016 r. zobowiązano Skarżącego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. Powyższe wezwanie doręczono pełnomocnikowi Skarżącego – doradcy podatkowemu w dniu 4 marca 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru karta 23 akt sądowych). W zakreślonym terminie Skarżący stosowych dokumentów i oświadczeń nie przedłożył. Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu referendarz sądowy wskazał, że Skarżący uniemożliwił, poprzez nieprzedstawienie żądanych dokumentów, dokonania weryfikacji danych dotyczących jego sytuacji finansowej, przez co nie wykazał, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Odpis postanowienia doręczono pełnomocnikowi Skarżącego w dniu 2 czerwca 2016 r. W dniu 3 czerwca 2016 r. Skarżący reprezentowany przez pełnomocnika złożył sprzeciw od powyższego postanowienia. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania Skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podczas gdy wniosek zasługiwał na uwzględnienie w całości. W uzasadnieniu Skarżący stwierdził, że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w żadnej części, a referendarz sądowy dokonał błędnej oceny sytuacji majątkowej Skarżącego na dzień rozpatrywania wniosku w odniesieniu do możliwości uiszczenia przez Skarżącego kosztów sądowych. Zdaniem Skarżącego odmowa uwzględnienia wniosku pozbawia Skarżącego prawa do sądu, gdyż nie będzie w stanie zapłacić wpisu w sprawie niniejszej i wpisów w licznych sprawach, które toczą się przed WSA w Gdańsku, co jest okolicznością znaną Sądowi z urzędu. Do sprzeciwu nie załączono żadnych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie został złożony w dniu 2 lutego 2016 r., a więc do jego rozpatrzenia zastosowanie znajdą przepisy ustawy p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym po dniu 15 sierpnia 2015 r., co wynika z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658). Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Zgodnie z brzmieniem art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych wnioskodawcy pismem z 15 lutego 2015 r., zobowiązano Skarżącego do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 14 dni od dnia doręczenia wezwania. W zakreślonym terminie Skarżący nie przedłożył wymaganych dokumentów oraz nie złożył stosownych oświadczeń. Podkreślenia wymaga, że do dnia wydania postanowienia przez referendarza sądowego, ani na etapie składania sprzeciwu od tego postanowienia, Skarżący nie przedłożył żadnego ze wskazanych dokumentów. Na uwagę zasługuje również to, że wnioskodawca uchylił się nie tylko od przedłożenia jakichkolwiek dokumentów źródłowych, ale nawet od złożenia dodatkowych oświadczeń co do swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. W ocenie Sądu Skarżący został prawidłowo pouczony, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Już z samego faktu nałożenia na niego zobowiązania w trybie art. 255 p.p.s.a., tj. przedłożenia dodatkowych dokumentów celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy możliwości płatniczych, powinien wywieść, że zostanie obciążony negatywnymi skutkami związanymi z nieprzedłożeniem wymaganych dokumentów W ocenie Sądu Skarżący mógł przewidzieć, że niezłożenie stosownych dokumentów i oświadczeń będzie skutkowało odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący uchylił się od przedstawienia istotnych dokumentów, które pozwoliłyby ustalić jego sytuację rodzinną i finansową w sposób niebudzący wątpliwości. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, w świetle którego uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt I OZ 128/05, niepubl.). Zdaniem Sądu sytuacja majątkowa Skarżącego nie mogła być zweryfikowana, albowiem Skarżący nie wyjaśnił istotnych kwestii dotyczących posiadanego majątku, posiadanych rachunków bankowych, kosztów leczenia, a także źródeł finansowania bieżącej egzystencji. Nie wyjaśnił również, w jakim zakresie korzysta z pomocy finansowej córek. Reasumując, za zasadne – w świetle dokonanych ustaleń – uznać należało stwierdzenie, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i finansową nierzetelnie, co uniemożliwia potwierdzenie, iż nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Całokształt ustalonych i wskazanych okoliczności nie pozwala zaś na dokonanie pełnej oceny możliwości płatniczych, a w konsekwencji stwierdzenia, czy w ogóle, a jeśli tak to w jakiej części jest on w stanie uiścić koszty sądowe, ale także skutkuje uznaniem za niewiarygodne złożone przez niego oświadczenie. Postępowanie Skarżącego nie pozwala bowiem na wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Dokonana analiza materiału dowodowego pozwala przyjąć, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze wybiórczo. Tym samym oświadczenie Skarżącego uznać należało za niewiarygodne, nadal budzące uzasadnione wątpliwości. W konsekwencji brak jest podstaw, aby uznać Skarżącego za osobę, która ze względu na brak środków finansowych nie może ponieść niezbędnych kosztów sądowych. Sąd stanął na stanowisku, że prawidłowa ocena sytuacji finansowej strony jest możliwa tylko wówczas, gdy strona udokumentuje nie tylko swoje dochody i oszczędności (bądź ich brak), ale także gdy przedstawi wysokość wydatków ponoszonych na swoje utrzymanie (w tym kosztów leczenia). W niniejszej sprawie okoliczności te nie zostały przez Skarżącego udokumentowane. Nie zasługuje również na uwzględnienie argumentacja Skarżącego, że za przyznaniem mu prawa pomocy przemawia okoliczność, że toczy się wobec niego wiele innych postępowań sądowoadministracyjnych. W ocenie Sądu, liczba postępowań, w których Skarżący jest stroną, nie oznacza automatycznie, że musi on uzyskać prawo pomocy w niniejszej sprawie. Każdy wniosek winien być rozpoznany oddzielnie, z uwzględnieniem aktualnej sytuacji i możliwości finansowych wnioskującego w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Nadto wyjaśnić należy, że odmowne rozpatrzenie wniosku Skarżącego, wbrew odmiennej ocenie prezentowanej w sprzeciwie, nie ogranicza jego prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, nie może być traktowany za podmiot, który wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiony zostaje prawa do sądu. Dodatkowo Sąd wskazuje, że w sprawach z wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy wielokrotnie wypowiadał się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oraz Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd w tym miejscu przywołuje przykładowe postanowienie wydane przez Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 21 marca 2016 r. w sprawie II FZ 118/16, którym oddalono zażalenie Skarżącego na postanowienie WSA w Gdańsku z dnia 14 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Gd 1059/15. (dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W powołanym postanowieniu Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie powyższego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając zażalenie, zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że Skarżący uniemożliwił dokonanie merytorycznej oceny wniosku. Podkreślić należy, że pomimo wezwania o przedstawienie stosownej dokumentacji, która ukazywałaby jego trudną sytuację majątkową, Skarżący uchylił się od tego obowiązku. W rezultacie, Sąd I instancji pozbawiony został możliwości dokonania oceny czy zaszły okoliczności określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uzasadniające przyznanie Skarżącemu prawa pomocy. Sąd orzekający w sprawie niniejszej uznał, że już z treści powołanego postanowienia NSA, Skarżący mógł wywieść, że niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Zatem wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny. Przytoczona tam argumentacja w żaden sposób nie wykazała, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie naruszył obowiązujące w zakresie prawa pomocy przepisy. W ocenie Sądu, wezwanie z dnia 15 lutego 2016 r. jest precyzyjne, dokładnie formułuje treść żądania i zakres oczekiwanego oświadczenia i żądanych dokumentów. Podstawę prawną żądania stanowi art. 255 p.p.s.a., a jego treść nie budzi wątpliwości. Mimo wyraźnie określonego zakresu żądania, wnioskodawca uchylił się od obowiązku przedłożenia wymaganych dokumentów i złożenia stosownych oświadczeń. Nie uczynił tego również na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza, mimo posiadanej wiedzy o uchybieniach w tym zakresie. Ze względu na fakt, że Skarżący pomimo nałożonego zobowiązania nie przedłożył wymaganych dokumentów, które potwierdzałyby wskazane we wniosku okoliczności Sąd uznał, że nie wykazał on, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.