I SA/Gd 419/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Tomaszewska po rozpoznaniu w dniu 23 września 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A.Ch. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do lipca 2007 r. postanawia: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. A.Ch. wniósł o przyznanie w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach złożonym przez wnioskodawcę prowadzi on samodzielnie gospodarstwo domowe, utrzymując się z dochodu w wysokości około 3.200 zł miesięcznie uzyskiwanego z działalności gospodarczej oraz pomocy finansowej otrzymywanej od rodziny. Wnioskodawca jest właścicielem mieszkania o powierzchni 113 m2 oraz samochodu o wartości powyżej 3.000 euro, nie posiada oszczędności ani papierów wartościowych, uiszcza alimenty w kwocie 600 zł miesięcznie na małoletnią córkę oraz opłaca jej szkołę, na co przeznacza 350 zł miesięcznie, nadto spłaca kredyt mieszkaniowy (2.500 zł miesięcznie) oraz samochodowy (600 zł miesięcznie). Zarządzeniem z dnia 19 czerwca 2009 r. wezwano wnioskodawcę na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 z późn. zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", do przedłożenia w terminie 7 dni następujących dokumentów źródłowych: odpisów wszystkich złożonych przez niego zeznań podatkowych za rok 2008, a w przypadku ich nieskładania za ww. rok stosownego zaświadczenia w tym przedmiocie z właściwego urzędu skarbowego, odpisów dokumentów księgowych potwierdzających wysokość przychodu/dochodu (poniesionej straty) za okres ostatnich trzech miesięcy z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, odpisów złożonego zgłoszenia identyfikacyjnego (NIP-1 z załącznikiem NIP-B) wraz z jego aktualizacjami, wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych przez niego rachunków bankowych (w tym kont i lokat dewizowych), obrazujących historię i salda tych rachunków w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia stosownego oświadczenia w tym przedmiocie, oświadczenia w przedmiocie form i wysokości pomocy otrzymywanej od rodziny, oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na niego pojazdów mechanicznych (podania ich marki, modelu, roku produkcji oraz aktualnej wartości), dowodów dotyczących egzekucji prowadzonej obecnie z jego majątku, zaświadczeń wystawionych przez banki o wysokości aktualnego zadłużenia i wysokości spłacanych miesięcznych rat kredytowych oraz dokumentów obrazujących wysokość innych zobowiązań wnioskodawcy (wobec ZUS, urzędu skarbowego, kontrahentów, dostawców mediów i innych podmiotów), dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy kosztów utrzymania (opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, innych), dokumentu potwierdzającego wysokość alimentów, do których wypłaty jest zobowiązany (odpisu orzeczenia sądu, dowodów ich uiszczania), dokumentu obrazującego wysokość czesnego za szkołę córki, opłaconego przez wnioskodawcę w okresie ostatnich trzech miesięcy (zaświadczenia ze szkoły, dowodów zapłaty). W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca przedłożył dodatkowe oświadczenie z dnia 1 lipca 2009 r. w przedmiocie aktualnej wartości i roku produkcji posiadanego pojazdu oraz pomocy finansowej otrzymywanej od rodziców, nadto nadesłał dokumenty źródłowe: kopię zaznania podatkowego za 2008 r. (PIT-37), odpisy zgłoszeń aktualizacyjnych (NIP-1) z dnia 5 lipca 2008 r., 5 maja 2009 r. i 8 czerwca 2009 r., dokumenty księgowe za okres od 1 marca do 31 maja 2009 r., wyciągi z rachunków bankowych, zaświadczenie z banku w przedmiocie wysokości zadłużenia i rat z tytułu udzielonych kredytów mieszkaniowych z dnia 3 lipca 2009 r., odpis harmonogramu spłat kredytu samochodowego wraz z pismem banku zawierającym rozliczenie należności na dzień 24 lipca 2009 r., wymiar opłat za mieszkanie na kwiecień, maj i czerwiec 2009 r., odpisy trzech zawiadomień o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego z dnia 17 kwietnia 2009 r., odpis deklaracji rozliczeniowej ZUS wraz z odpisami dowodów zapłaty składek, odpis wyroku w przedmiocie podwyższenia alimentów oraz odpisy dowodów ich uiszczania, oświadczenie matki dziecka z dnia 3 lipca 2009 r. w przedmiocie regularnego otrzymywania od wnioskodawcy alimentów oraz środków pieniężnych przeznaczonych na pokrycie połowy czesnego za szkołę, odpis zaświadczenia dyrektora szkoły z dnia 2 lipca 2009 r. w przedmiocie wysokości czesnego. Postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2009 r., sygn. akt I SA/Gd 419/09, referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, które to postanowienie wobec wniesienia sprzeciwu utraciło moc. W uzasadnieniu sprzeciwu wnioskodawca wskazał, że nie dołączył do wniosku o przyznanie prawa pomocy historii rachunku bankowego o numerze [...] prowadzonego przez A SA, bowiem rachunek ten został zamknięty w dniu 27 kwietnia 2009 r. Środki pieniężne, które wpływały na ten rachunek zostały częściowo objęte zajęciem egzekucyjnym, częściowo zaś zostały przeznaczone na spłatę comiesięcznych zobowiązań, takich jak płatności do ZUS, alimenty, opłaty za szkołę córki, opłaty za mieszkanie, raty kredytowe. Także z powodu zajęcia egzekucyjnego salda dwóch rachunków bankowych prowadzonych przez B SA pozostają bez zmian. Kolejny rachunek bankowy o numerze [...] został zamknięty z dniem 31 marca 2009 r., stąd też wnioskodawca przedłożył ostatni zapis operacji na tym rachunku z dnia 2 marca 2009 r. Wnioskodawca podkreślił, że fakt zaciągnięcia przez niego zobowiązań kredytowych nie powinien rzutować na ocenę jego obecnej sytuacji majątkowej, bowiem umowy kredytowe zawierane były w latach 2002 i 2005. Ponadto kredyty zaciągnięte zostały w walutach obcych, a obecny kurs tych walut powoduje wyższą kwotę raty kredytu. Samochód jest potrzebny wnioskodawcy do prowadzenia działalności gospodarczej. Do sprzeciwu wnioskodawca załączył odpis zeznania podatkowego za 2008 r. PIT-36L. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpatrując ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy uznał, że wnioskodawca nie wykazał, aby nie był w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z art. 245 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto jednak wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Tymczasem w niniejszej sprawie zgromadzony materiał dowodowy okazał się niepełny, gdyż wnioskodawca nadesłał jedynie część wskazanych w wezwaniu dokumentów. Wnioskodawca uchylił się od przedłożenia tych dokumentów źródłowych, które są istotne dla oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Przede wszystkim wnioskodawca nie przedłożył historii rachunku bankowego numer [...] prowadzonego – według oświadczenia wnioskodawcy - przez A SA. Na rachunek ten w okresie od 2 marca (a nie jak twierdzi wnioskodawca od 19 marca) do 23 kwietnia 2009 r. wpłynęła kwota co najmniej 25.600 zł stanowiąca równowartość kilku przelewów dokonywanych przez wnioskodawcę z innego należącego do niego rachunku bankowego o numerze [...] prowadzonego przez C SA. Fakt, że powyższy rachunek bankowy prowadzony przez A SA został, jak twierdzi wnioskodawca, zamknięty w dniu 27 kwietnia 2009 r., nie zwalniał wnioskodawcy z obowiązku przedłożenia historii operacji na tym rachunku do czasu jego zamknięcia. Brak tej historii uniemożliwia stwierdzenie, jakie środki (oprócz 25.600 zł wpłaconych przez samego wnioskodawcę) zostały na tym rachunku zgromadzone i w jaki sposób zostały one następnie rozdysponowane. Brak w szczególności dowodu na to, aby powyższy rachunek został zajęty przez organ egzekucyjny (wnioskodawca nie przedłożył zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego prowadzonego przez A SA), jak też dowodów na to, aby zgromadzone na nim środki zostały wydatkowane na wskazane w uzasadnieniu sprzeciwu cele. Warto przy tym zauważyć, że wbrew twierdzeniom wnioskodawcy co do przeznaczenia środków zgromadzonych na spornym rachunku bankowym prowadzonym przez A SA, w miesiącach marzec i kwiecień 2009 r. składki należne do ZUS regulowane były z rachunku bankowego prowadzonego przez C SA (k. 45 i k. 52), tym bardziej więc twierdzenia te budzą wątpliwości. Wnioskodawca nie przedłożył także historii rachunku o numerze [...], ograniczając się jedynie do przedstawienia zapisu operacji dokonanych jednego dnia, tj. 2 marca 2009 r. (k. 60). Nawet jeśli rachunek ten faktycznie został zamknięty w dniu 31 marca 2009 r., na co zresztą brak jest dowodu, to nie zwalniało to wnioskodawcy od obowiązku przedłożenia historii operacji na tym rachunku przynajmniej za marzec 2009 r. Historii tej nie dokumentuje wyciąg bankowy za jeden wybrany dzień miesiąca. O tym, że wnioskodawca nie ujawnia wszystkich uzyskiwanych przez siebie dochodów świadczy też porównanie udostępnionych przez niego historii rachunków bankowych i danych z dokumentów księgowych (bilansu). Otóż według danych z księgi rachunkowej wartość sprzedaży wyniosła 16.023,76 zł w miesiącu kwietniu i 14.544,25 zł w miesiącu maju 2009 r., gdy tymczasem wpływy na rachunki bankowe w tym samym okresie wyniosły odpowiednio 15.738,00 zł i 4033,00 zł. Świadczy to o tym, że wnioskodawca nie przedstawił wszystkich dokumentów źródłowych niezbędnych do dokonania oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że wnioskodawca nie dołożył starań, by w sposób pełny przedstawić swoją rzeczywistą sytuację finansową, uniemożliwiając tym samym dokonanie pełnej oceny tej sytuacji. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Jak już bowiem wskazano, sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Niezależnie od powyższego stwierdzić należy, że przedstawione przez wnioskodawcę informacje i dokumenty nie potwierdziły jego twierdzeń, jakoby nie był on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika z odpisu zeznania podatkowego za 2008 r. PIT-36L i PIT-37 przychód wnioskodawcy w tym roku wyniósł ponad 155.000 zł. Wnioskodawca jest właścicielem mieszkania o powierzchni 113 m2 i samochodu o wartości około 38.000 zł (wg oświadczenia z dnia 1 lipca 2009 r.). Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wnioskodawca uzyskał przychód w wysokości 11.820,49 zł w marcu, 16.023,76 zł w kwietniu i 14.544,89 zł w maju 2009 r. Tym samym obiektywnie nie jest człowiekiem ubogim, pozbawionym majątku i środków do życia. Biorąc pod uwagę wysokość ujawnionych przychodów wnioskodawcy Sąd uznał, że wysokość zadłużenia wnioskodawcy z tytułu umów kredytowych i zobowiązań alimentacyjnych nie jest na tyle znaczna, aby wykluczała możliwość poniesienia przez niego kosztów sądowych, tym bardziej, że konieczność spłaty zobowiązań natury gospodarczej nie korzysta z pierwszeństwa przed opłaceniem wnoszonych przez wnioskodawcę do Sądu pism procesowych. Wskazać też należy, że nie można ocenić, jak na rzeczywiste możliwości płatnicze wnioskodawcy wpłynęła prowadzona względem niego egzekucja należności podatkowych, w ramach której dokonano zajęcia posiadanych przez niego rachunków bankowych do kwoty 92.014,49 zł (wg zawiadomień o zajęciu praw majątkowych stanowiących wierzytelność z rachunku bankowego z dnia 17 kwietnia 2009 r.), gdyż, jak to już powyżej wskazano, nie przedłożył on żadnych wyciągów bankowych z rachunku o numerze [...], na który dokonywał przelewów znacznych kwot pieniędzy. Tym samym nie wiadomo, czy ww. rachunek został zajęty w ramach prowadzonej egzekucji, ani w jakiej wysokości środki pieniężne zostały na nim zgromadzone. Podkreślić należy, że to sam wnioskodawca, uchylając się od wykonania nałożonego na niego obowiązku, uniemożliwił tę ocenę. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Sąd w przytoczonym postanowieniu dodał, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa. W postanowieniach z dnia 6 października 2004 r. (GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Sąd w tej sprawie zwrócił uwagę, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów - także sądowych. W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Mając powyższe na uwadze Sad uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. W konsekwencji na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.