I SA/Gd 473/16

Dnia 25 sierpnia 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marek Kraus po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E. S. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 czerwca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia 9 lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od czerwca do października 2009 r. i za październik 2010 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 27 czerwca 2016 r. Wnioskiem z dnia 28 kwietnia 2016 r., złożonym na formularzu PPF, E. S. (dalej jako "Skarżąca") zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z małżonkiem oraz dorosłym synem (22 lata), posiada mieszkanie o powierzchni 28 m2 i wartości około 150 tys. zł, małżonkowie są współwłaścicielami niezabudowanej nieruchomości o powierzchni 3 tys. m2 i wartości 50 tys. zł (każde z nich w części ½), nadto małżonek Skarżącej posiada udział w domu jednorodzinnym, Skarżąca zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej, otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 823,60 zł; około 800 zł przeznacza na pokrycie części kosztów utrzymania domu. Z dołączonego dokumentu wynika, że Skarżącej został przyznany zasiłek dla bezrobotnych na okres od 5 lutego 2016 r. do 3 lutego 2017 r., przez okres pierwszych 90 dni posiadania prawa do zasiłku wynosi on 823,60 zł a w okresie kolejnych dni – 646,70 zł. W związku z powziętymi wątpliwościami co do sytuacji majątkowej Skarżącej i jej możliwości płatniczych, pismem z dnia 16 maja 2016 r. zobowiązano Skarżącą na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. Powyższe wezwanie doręczono pełnomocnikowi Skarżącej – adwokatowi w dniu 20 maja 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru karta 21 akt sądowych). Pismem z dnia 25 maja 2016 r. pełnomocnik Skarżącej, z uwagi na zakres żądanej dokumentacji, wniósł o przedłużenie zakreślonego przez Sąd terminu. Wobec przedłużenia terminu, pełnomocnik Skarżącej stosowne dokumenty i oświadczenia przedłożył przy piśmie z dnia 25 maja 2016 r. (data stempla pocztowego – 3 czerwca 2016 r.). Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu referendarz sądowy wskazał, że brak dokumentów obrazujących wysokość dochodów małżonka Skarżącej oraz wydatków, jakie małżonkowie ponoszą na utrzymanie części domu, w której zamieszkują, a która nie jest wykorzystywana do prowadzenia działalności gospodarczej uniemożliwia dokonanie oceny, czy Skarżąca spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Odpis postanowienia doręczono pełnomocnikowi Skarżącej w dniu 8 lipca 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru – karta 82 akt sądowych). W dniu 8 lipca 2016 r. Skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości poprzez przyznanie Skarżącej prawa pomocy. W uzasadnieniu Skarżąca stwierdziła, że wykazała, iż na skutek prowadzonego przez Urząd Skarbowy postępowania egzekucyjnego całkowicie utraciła możliwość zapłaty jakichkolwiek kwot, bowiem została zmuszona do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Na skutek działań organu Skarżąca utraciła zaufanie kontrahentów. Ponadto Skarżąca wykazała straty, które zmusiły ją do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie został złożony w dniu 28 kwietnia 2016 r., a więc do jego rozpatrzenia zastosowanie znajdą przepisy ustawy p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym po dniu 15 sierpnia 2015 r., co wynika z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658). Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Zgodnie z brzmieniem art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych wnioskodawcy pismem z 16 maja 2015 r., zobowiązano Skarżącą do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. W odpowiedzi na powyższe Skarżąca przedłożyła kopię zeznania podatkowego małżonków PIT-36 z załącznikami PIT/B za 2015 r., w którym wykazała dochody z innych źródeł w wysokości 8.121,96 zł oraz stratę z działalności gospodarczej w wysokości 75.947,88 zł (deklarując przychód w kwocie 206.973,40 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 282.921,28 zł), zaś jej małżonek wykazał stratę z działalności gospodarczej w wysokości 18.509,74 zł (deklarując przychód w kwocie 9.567 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 28.076,74 zł); kopię informacji PIT-11A o dochodach Skarżącej uzyskanych od ZUS za 2015 r., z której wynika, że Skarżąca pobierała zasiłki pieniężne z ubezpieczenia społecznego w wysokości 8.121,96 zł; kopię potwierdzenia przyjęcia wniosku Skarżącej z dnia 21 stycznia 2016 r. o zmianę i wykreślenie wpisu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG); wyciągi z trzech rachunków bankowych sporządzonych za okres od 1 stycznia do 31 maja 2016 r., od 1 lutego do 31 maja 2016 r. i od 1 lutego do 1 czerwca 2016 r., których salda końcowe wynosiły odpowiednio: 8,94 zł, 827,22 zł i 795,09 zł i na których widnieją adnotacje: "A", "J. S." i "Prywatne"; kopię decyzji z dnia 4 stycznia 2016 r., którą ustalono małżonkowi Skarżącej wysokość podatku od nieruchomości za rok 2016 w kwocie 482 zł; potwierdzenia przelewów z dnia 2 lutego, 30 marca, 8 kwietnia i 30 maja 2016 r. tytułem opłat za energię elektryczną na łączną kwotę 861,60 zł; kopię faktury za wodę i odprowadzanie ścieków za okres od 1 stycznia do 6 kwietnia 2016 r. na kwotę 826,39 zł; kopie faktur za ogrzewanie za okres od 15 stycznia do 10 maja 2016 r. na łączną kwotę 1.598,11 zł; kopie faktur za gaz za okres od 14 maja 2015 r. do 13 maja 2016 r. na łączną kwotę 78,02 zł oraz za okres od 14 stycznia do 14 marca 2016 r. na łączną kwotę 103,63 zł; dowód uiszczenia opłat za usługi telekomunikacyjne ("B") za luty 2016 r. w kwocie 192,21 zł oraz rozliczenie tych opłat za maj 2016 r. na kwotę 196,74 zł; dodatkowe oświadczenie, w którym Skarżąca wyjaśniła, że syn M. jest studentem "C" i nie pracuje oraz, że mieszkanie wykazane na druku PPF nieodpłatnie zajmuje jej drugi syn A.. W ocenie Sądu, powyższe prowadzi do wniosku, że Skarżąca nie przedłożyła wszystkich żądanych dokumentów i nie złożyła oświadczeń, o które została wezwana. Podkreślenia wymaga, że do dnia wydania postanowienia przez referendarza sądowego, ani na etapie składania sprzeciwu od tego postanowienia, Skarżąca nie przedłożyła brakujących dokumentów i oświadczeń. W ocenie Sądu, Skarżąca została prawidłowo pouczona, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Już z samego faktu nałożenia na nią zobowiązania w trybie art. 255 p.p.s.a., tj. przedłożenia dodatkowych dokumentów celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy możliwości płatniczych, powinna wywieść, że zostanie obciążona negatywnymi skutkami związanymi z nieprzedłożeniem wymaganych dokumentów W ocenie Sądu, Skarżąca mogła przewidzieć, że niezłożenie stosownych dokumentów i oświadczeń będzie skutkowało odmową przyznania prawa pomocy. Skarżąca uchyliła się od przedstawienia istotnych dokumentów, które pozwoliłyby ustalić jej sytuację rodzinną i finansową w sposób niebudzący wątpliwości. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, w świetle którego uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt I OZ 128/05, niepubl.). Zdaniem Sądu sytuacja majątkowa Skarżącej nie mogła być zweryfikowana, albowiem Skarżąca nie wyjaśniła istotnych kwestii dotyczących sytuacji majątkowej małżonka. Sąd stanął na stanowisku, że w świetle dokonanych ustaleń za zasadne uznać należało stwierdzenie, że Skarżąca przedstawiła swoją sytuację majątkową i finansową nierzetelnie, co uniemożliwia potwierdzenie, iż nie ma ona realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Całokształt ustalonych i wskazanych okoliczności nie pozwala zaś na dokonanie pełnej oceny możliwości płatniczych, a w konsekwencji stwierdzenia, czy w ogóle, a jeśli tak to w jakiej części jest ona w stanie uiścić koszty sądowe, ale także skutkuje uznaniem za niewiarygodne złożone przez nią oświadczenie. Postępowanie Skarżącej nie pozwala bowiem na wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Dokonana analiza materiału dowodowego pozwala przyjąć, że Skarżąca przedstawiła swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze wybiórczo. Tym samym oświadczenie Skarżącej uznać należało za niewiarygodne, nadal budzące uzasadnione wątpliwości. W konsekwencji brak jest podstaw, aby uznać Skarżącą za osobę, która ze względu na brak środków finansowych nie może ponieść niezbędnych kosztów sądowych. Sąd stanął na stanowisku, że prawidłowa ocena sytuacji finansowej strony jest możliwa tylko wówczas, gdy strona udokumentuje nie tylko swoje dochody i oszczędności (bądź ich brak), ale także gdy przedstawi wysokość dochodów małżonka, który prowadzi własną działalność gospodarczą. W niniejszej sprawie okoliczności te nie zostały przez Skarżącą dostatecznie wyjaśnione. Nadto, Skarżąca nie wyjaśniła istotnych okoliczności dotyczących wysokości wydatków ponoszonych na utrzymanie domu. Z przedłożonych faktur wynika, że na wskazanej nieruchomości znajduje się kilka punktów poboru, gdzie dla każdego z nich została zawarta odrębna umowa na dostawę mediów. Zdaniem Sądu, powyższe uniemożliwia precyzyjne przypisanie opłat poniesionych na utrzymanie domu zamieszkiwanego przez Skarżącą i jej rodzinę. W ocenie Sądu, okoliczność zaprzestania przez Skarżącą prowadzenia działalności gospodarczej może stanowić dla niej dolegliwość, jednakże nie oznacza, iż Skarżąca pozbawiona została środków koniecznych do utrzymania, szczególnie w sytuacji gdy jej małżonek osiąga przychód z prowadzonej przez siebie działalności. Wskazać należy, że każdy wniosek winien być rozpoznany indywidualnie, z uwzględnieniem aktualnej sytuacji i możliwości finansowych wnioskującego i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a ten, co już wskazano powyżej nie został przedstawiony w sposób kompletny. Nadto wyjaśnić należy, że odmowne rozpatrzenie wniosku Skarżącej, nie ogranicza jej prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżąca nie wykazując sytuacji majątkowej małżonka nie wykazała, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, nie może być traktowana za podmiot, który wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiony zostaje prawa do sądu. Podsumowując Sąd stanął na stanowisku, że Skarżąca uniemożliwiła dokonanie merytorycznej oceny wniosku. Podkreślić należy, że pomimo wezwania o przedstawienie stosownej dokumentacji, która ukazywałaby pełną sytuację majątkową Skarżącej i jej małżonka, Skarżąca uchyliła się od tego obowiązku. W rezultacie, Sąd pozbawiony został możliwości dokonania oceny czy zaszły okoliczności określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uzasadniające przyznanie Skarżącej prawa pomocy. W postanowieniu z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie II FZ 118/16 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie powyższego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Skarżąca mogła wywieść, że niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Zatem wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny. Przytoczona tam argumentacja w żaden sposób nie wykazała, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie naruszył obowiązujące w zakresie prawa pomocy przepisy. W ocenie Sądu, wezwanie z dnia 16 maja 2016 r. jest precyzyjne, dokładnie formułuje treść żądania i zakres oczekiwanego oświadczenia i żądanych dokumentów. Podstawę prawną żądania stanowi art. 255 p.p.s.a., a jego treść nie budzi wątpliwości. Mimo wyraźnie określonego zakresu żądania, wnioskodawca uchylił się od obowiązku przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów i złożenia stosownych oświadczeń. Nie uczynił tego również na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza, mimo posiadanej wiedzy o uchybieniach w tym zakresie. Ze względu na fakt, że Skarżąca pomimo nałożonego zobowiązania nie przedłożyła wymaganych dokumentów, które potwierdzałyby wskazane we wniosku okoliczności Sąd uznał, że nie wykazała ona, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu.