I SA/Gd 499/16

Dnia 12 października 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marek Kraus po rozpoznaniu w dniu 12 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu E. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 września 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 12 lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za II kwartał 2014 roku postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 8 września 2016 r. Wnioskiem z dnia 24 maja 2016 r., złożonym na formularzu PPF, E.K. (dalej jako "Skarżący") reprezentowany przez adwokata, zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, Skarżący podał, że nie posiada żadnego majątku, prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z małżonką oraz siedemnastoletnią córką (obie bez dochodów), źródłem utrzymania rodziny jest prowadzona przez niego działalność gospodarcza, z której w 2014 r. poniósł stratę w wysokości 117.150,85 zł, zaś w roku 2015 osiągnął zysk w kwocie 48.966,77 zł, natomiast bieżące dochody z tego tytułu pozwalają jedynie na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych rodziny. Z jego rachunku bankowego, którego saldo jest ujemne i wynosi około 1.000 zł, prowadzona jest egzekucja komornicza. Zobowiązania Skarżącego wraz z odsetkami i kosztami przekraczają kwotę 1.600.000 zł. W związku z powziętymi wątpliwościami co do sytuacji majątkowej Skarżącego i jego możliwości płatniczych, pismem z dnia 9 czerwca 2016 r. zobowiązano Skarżącego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. Powyższe wezwanie doręczono pełnomocnikowi Skarżącego – adwokatowi w dniu 1 lipca 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru karta 68 akt sądowych). Pismem z dnia 8 lipca 2016 r. pełnomocnik Skarżącego przedłożył oświadczenia i dokumenty. Postanowieniem z dnia 8 września 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu referendarz sądowy stwierdził, że Skarżący nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy, bowiem jego sytuacja finansowa pozostaje niejasna. Zdaniem referendarza sądowego uzasadnione wątpliwości budzi powoływana przez pełnomocnika okoliczność nieposiadania przez Skarżącego rachunku bankowego. Referendarz sądowy stwierdził, że Skarżący w złożonym oświadczeniu podał, że na dzień jego złożenia, tj. 24 maja 2016 r. posiada jeden rachunek bankowy, natomiast w piśmie z dnia 8 lipca 2016 r. wskazał, że nie posiada rachunku bankowego, pomimo istnienia takiego obowiązku. Odpis postanowienia doręczono pełnomocnikowi Skarżącego w dniu 20 września 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru – karta 98 akt sądowych). W dniu 27 września 2016 r. Skarżący reprezentowany przez adwokata złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyznanie Skarżącemu prawa pomocy. W uzasadnieniu Skarżący stwierdził, że w świetle przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tj. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.) oraz ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2015 r. poz. 584) nie można przyjąć, iż sama okoliczność związana z zamknięciem rachunku bankowego uniemożliwia per se rozliczanie się Skarżącego prowadzącego mikroprzedsiębiorstwo z urzędem skarbowym z tytułu podatku VAT. Zdaniem Skarżącego nie sposób przyjąć, iż Skarżący wykazał się biernością w zakresie przedkładanych dokumentów jedynie na podstawie tego, iż nie gromadził rachunków związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego. Skarżący wyjaśnił, że na jego utrzymaniu pozostaje żona i córka, które nie pracują i nie uzyskują dochodów. Wszelkie uzyskiwane dochody w pierwszej kolejności przeznaczane są na spłatę licznych zadłużeń komorniczych oraz bieżące rozliczenia z kontrahentami. Zdaniem Skarżącego poniesienie kosztów postępowania wiązałoby się ze zwiększeniem zadłużenia, a w konsekwencji wyłączyło z obrotu gospodarczego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie został złożony w dniu 24 kwietnia 2016 r., a więc do jego rozpatrzenia zastosowanie znajdą przepisy ustawy p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym po dniu 15 sierpnia 2015 r., co wynika z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658). Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (§ 1). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (§ 3). Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Zgodnie z brzmieniem art. 245 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych wnioskodawcy pismem z 9 czerwca 2016 r., zobowiązano Skarżącego do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. W odpowiedzi na powyższe Skarżący przedłożył dokument z dnia 5 lipca 2016 r zatytułowany "Oświadczenie majątkowe", podpisany przez Skarżącego i jego małżonkę, z którego wynika, że małżonka Skarżącego nie posiada żadnego majątku, wraz ze Skarżącym posiada zobowiązania z tytułu kredytów bankowych udzielonych na rozbudowę zakładu przetwórstwa ryb na łączną kwotę 644.099,77 zł, natomiast Skarżący dodatkowo posiada zobowiązania wobec kontrahentów na łączną kwotę 258.762,18 zł. Wobec małżonków prowadzona jest egzekucja komornicza. Małżonkowie zamieszkują w wynajmowanym lokalu, na który wydatkują ok. 600 zł miesięcznie na opłaty za energię elektryczną, wodę oraz telefon. Skarżący nadesłał również odpis zeznania podatkowego za rok 2015, w którym z tytułu działalności gospodarczej wykazał dochód w kwocie 48.966,77 zł (deklarując przychód w wysokości 538.797,80 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 489.831,03 zł); dokumenty księgowe (wyciągi z księgi przychodów i rozchodów), z których wynika, że w okresie od stycznia do kwietnia 2016 r. osiągnął przychód z tytułu sprzedaży w łącznej kwocie 127.147,47 zł, poniósł koszty (w tym wydatki na zakup towarów, wypłatę wynagrodzeń) w łącznej wysokości 100.954,29 zł – dochód Skarżącego wyniósł 26.193,18 zł; odpis deklaracji VAT-7K za I kwartał 2016 r., w której zadeklarował dostawę towarów i usług o wartości 69.231 zł. Ponadto Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych środków trwałych, wartości niematerialnych i prawnych, natomiast na wyposażeniu posiada 3 kasy fiskalne, 3 patelnie profesjonalne oraz witrynę chłodniczą. Dodatkowo wyjaśnił, że nie posiada dokumentów, które pozwoliłyby na weryfikację kwoty wydatków ponoszonych na utrzymanie domu. Pod koniec 2015 r. zostało zlikwidowane ostatnie konto bankowe (prywatne i firmowe) należące do Skarżącego, a jego małżonka w roku 2015 nie osiągnęła żadnego dochodu. W ocenie Sądu, powyższe prowadzi do wniosku, że Skarżący nie przedłożył wszystkich żądanych dokumentów i nie złożył oświadczeń, o które został wezwany. Podkreślenia wymaga, że do dnia wydania postanowienia przez referendarza sądowego, ani na etapie składania sprzeciwu od tego postanowienia, Skarżący nie przedłożył brakujących dokumentów i oświadczeń. Zdaniem Sądu, Skarżący nie wykazał, czy złożony wniosek jest uzasadniony, bowiem selektywnie złożony materiał dowodowy uniemożliwił ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości sytuacji finansowej Skarżącego. W ocenie Sądu, Skarżący został prawidłowo pouczony, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Już z samego faktu nałożenia na niego zobowiązania w trybie art. 255 p.p.s.a., tj. przedłożenia dodatkowych dokumentów celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy możliwości płatniczych, powinien wywieść, że zostanie obciążony negatywnymi skutkami związanymi z nieprzedłożeniem wymaganych dokumentów W ocenie Sądu, Skarżący mógł przewidzieć, że niezłożenie stosownych dokumentów i oświadczeń będzie skutkowało odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący uchylił się od przedstawienia istotnych dokumentów, które pozwoliłyby ustalić jego sytuację finansową w sposób niebudzący wątpliwości. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntował się pogląd, w świetle którego uchylenie się przez wnioskodawcę od obowiązków nałożonych w trybie art. 255 p.p.s.a. stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Zważyć należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy brak jest możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Dokonywana jest jedynie ocena w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. tych okoliczności, które wskazała strona. Jedynym instrumentem służącym weryfikacji oświadczeń wnioskodawcy i tym samym umożliwiającym prawidłową ocenę jego kondycji finansowej, jest unormowanie zawarte w art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym odpowiednich informacji, czy też dokumentów musi dostarczyć sam skarżący (postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, postanowienie NSA z dnia 24 marca 2005 r., sygn. akt I OZ 128/05, niepubl.). Zdaniem Sądu sytuacja majątkowa Skarżącego nie mogła być zweryfikowana, albowiem Skarżący nie wyjaśnił istotnych kwestii dotyczących swojej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu kwestia nieposiadania przez Skarżącego i jego małżonkę rachunku bankowego budzi uzasadnione wątpliwości. W piśmie z 24 maja 2016 r. zawierającym wniosek o przyznanie prawa pomocy Skarżący wskazał, że posiada jeden rachunek bankowy, zajęty przez komorników sądowych z saldem debetowym około 1000 zł. Natomiast w piśmie z dnia 8 lipca 2016 r. Skarżący wskazał, że ostatni rachunek bankowy małżonków [...] oraz P.H.U. [...] został zlikwidowany pod koniec 2015 r. Jednocześnie Skarżący prowadzi działalność gospodarczą uzyskując stosunkowo wysokie przychody (538.797,80 zł w 2015 r., 127.147,47 zł – w okresie od stycznia do kwietnia 2016 r.) stwierdzając, że obowiązek posiadania rachunku bankowego nie ma charakteru bezwzględnego. Skarżący pominął, że zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2015 r., poz. 584) dokonywanie lub przyjmowanie płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą następuje za pośrednictwem rachunku bankowego przedsiębiorcy w każdym przypadku, gdy stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca oraz jednorazowa wartość transakcji, bez względu na liczbę wynikających z niej płatności, przekracza równowartość 15 000 euro przeliczonych na złote według średniego kursu walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski ostatniego dnia miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym dokonano transakcji. Występujące w materiale dowodowym rozbieżności w tej kwestii Skarżący mógł usunąć np. poprzez przedłożenie zaświadczenia z banku, że prowadzony w 2015 r. rachunek bankowy został zlikwidowany. Skarżący tego nie dokonał, przez co okoliczność posiadania, bądź nieposiadania rachunku bankowego pozostała niewyjaśniona. Wprawdzie Skarżący wykazał, że w 2014 r. poniósł stratę, jednakże z przedłożonego materiału dowodowego nie sposób wywieść, czy Skarżący posiadał oszczędności zgromadzone w latach poprzednich. Nadesłany materiał źródłowy pozwolił natomiast na stwierdzenie, że w latach następnych Skarżący osiągał dochód. Analiza złożonych zeznań podatkowych wykazała, że średni miesięczny dochód Skarżącego i jego rodziny w okresie od stycznia do kwietnia 2016 r. wyniósł 6.548,30 zł, zaś koszy, jakie małżonkowie ponoszą na stałe opłaty związane z utrzymaniem domu wynoszą około 600 zł. Tym samym do dyspozycji trzyosobowej rodziny pozostaje kwota 5.948,30 zł, czyli około 2 tys. złotych na osobę. Zauważyć przy tym należy, że Skarżący nie nadesłał dokumentów pozwalających ustalić wysokość jego dochodu za maj i czerwiec br., pomimo że został zobowiązany do jego udokumentowania za okres od 1 marca 2016 r. Sąd zważył również, że wezwanie zostało doręczone pełnomocnikowi w dniu 1 lipca 2016 r., a sprzeciw od postanowienia referendarza złożony został w dniu 27 września 2016 r. W ocenie Sądu, Skarżący mógł w tym okresie zgromadzić dostateczną ilość faktur i rachunków, które potwierdziłyby wysokość wydatków ponoszonych przez rodzinę Skarżącego np. na zakup żywności, ubrań, środków czystości oraz na utrzymanie mieszkania, jak również uzupełnić złożone dokumenty księgowe potwierdzające wysokość uzyskiwanych dochodów. Sąd stanął na stanowisku, że w świetle dokonanych ustaleń za zasadne uznać należało stwierdzenie, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i finansową nierzetelnie, co uniemożliwia potwierdzenie, iż nie ma on realnych możliwości poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Całokształt ustalonych i wskazanych okoliczności nie pozwala zaś na dokonanie pełnej oceny możliwości płatniczych, a w konsekwencji stwierdzenia, czy w ogóle, a jeśli tak to w jakiej części jest on w stanie uiścić koszty sądowe, ale także skutkuje uznaniem za niewiarygodne złożone przez niego oświadczenie. Postępowanie Skarżącego nie pozwala bowiem na wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Dokonana analiza materiału dowodowego pozwala przyjąć, że Skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową i możliwości płatnicze wybiórczo. Tym samym oświadczenie Skarżącego uznać należało za niewiarygodne, nadal budzące uzasadnione wątpliwości. W konsekwencji brak jest podstaw, aby uznać Skarżącego za osobę, która ze względu na brak środków finansowych nie może ponieść niezbędnych kosztów sądowych. Skarżący nie wyjaśnił istotnych okoliczności dotyczących wysokości wydatków ponoszonych na utrzymanie mieszkania. Nie przedłożył żadnych rachunków i faktur pomimo nałożenia przez Sąd takiego obowiązku. Zdaniem Sądu, powyższe uniemożliwia ustalenie wysokości opłat poniesionych na utrzymanie domu zamieszkiwanego przez Skarżącego i jego rodzinę. W ocenie Sądu, podnoszona przez stronę okoliczność ewentualnego zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej może stanowić dolegliwość dla Skarżącego, jednakże nie oznacza, iż pozbawiony zostanie środków koniecznych do utrzymania, szczególnie w sytuacji gdy jego realna sytuacja majątkowa nie została wyjaśniona i nadal budzi uzasadnione wątpliwości. Wskazać należy, że każdy wniosek winien być rozpoznany indywidualnie, z uwzględnieniem aktualnej sytuacji i możliwości finansowych wnioskującego i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a ten, co już wskazano powyżej nie został przedstawiony w sposób kompletny. Nadto wyjaśnić należy, że odmowne rozpatrzenie wniosku Skarżącego, nie ogranicza jego prawa do sądu. Prawo pomocy jest instytucją, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Skarżący nie wykazując sytuacji majątkowej nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, nie może być traktowany za podmiot, który wskutek orzeczenia sądowego odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych, pozbawiony zostaje prawa do sądu. Podsumowując Sąd stanął na stanowisku, że Skarżący pomimo wezwania o przedstawienie stosownej dokumentacji, która ukazywałaby pełną sytuację majątkową, Skarżący uchylił się od tego obowiązku. W postanowieniu z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie II FZ 118/16 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie powyższego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Skarżący mógł wywieść, że niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Wobec powyższego, w ocenie Sądu, rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić. Referendarz sądowy nie dopuścił się żadnych naruszeń prawa i właściwie uzasadnił zajęte stanowisko. Zatem wniesiony sprzeciw należało uznać za niezasadny. Przytoczona tam argumentacja w żaden sposób nie wykazała, że referendarz sądowy wydając zaskarżone postanowienie naruszył obowiązujące w zakresie prawa pomocy przepisy. W ocenie Sądu, wezwanie z dnia 9 czerwca 2016 r. jest precyzyjne, dokładnie formułuje treść żądania i zakres oczekiwanego oświadczenia i żądanych dokumentów. Podstawę prawną żądania stanowi art. 255 p.p.s.a., a jego treść nie budzi wątpliwości. Mimo wyraźnie określonego zakresu żądania, wnioskodawca uchylił się od obowiązku przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów i złożenia stosownych oświadczeń. Nie uczynił tego również na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza, mimo posiadanej wiedzy o uchybieniach w tym zakresie. Ze względu na fakt, że Skarżący pomimo nałożonego zobowiązania nie przedłożył wymaganych dokumentów, które potwierdzałyby wskazane we wniosku okoliczności Sąd uznał, że nie wykazał on, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy i na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.