I SA/Gd 594/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Rischka, Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Tomaszewska (spr.), Sędzia WSA Ewa Wojtynowska, Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Monika Fabińska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 21 listopada 2012 r. sprawy ze skargi L. Z. i A. Z na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G z dnia 10 kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potrącenia należności podatkowych z wierzytelności wobec Skarbu Państwa 1. oddala skargę; 2. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G doradcy podatkowemu M. R wynagrodzenie w kwocie brutto 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) złotych tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu. Zaskarżoną decyzją Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 16 stycznia 2012 r. odmawiającą L. i A. Z. potrącenia zaległości podatkowych bądź przyszłych zobowiązań podatkowych w kwocie 250.000 zł z tytułu wierzytelności wobec Skarbu Państwa – Ministra Sprawiedliwości. Podstawą rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny: Pismem z dnia 7 października 2011 r. L. i A. Z. zwrócili się do Naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskiem o "zaliczenie 250.000 zł wierzytelności pieniężnej wobec Skarbu Państwa nabytej od M. S. na poczet zobowiązań podatkowych, należności głównych przez potrącenie zaległości bądź na poczet przyszłych zobowiązań podatkowych". Do wniosku dołączono opinię podatkową sporządzoną przez doradcę podatkowego J. R. Organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające w celu ustalenia, czy istnieje wierzytelność mogąca podlegać potrąceniu. Zwrócił się m.in. do podatników o złożenie wyjaśnień oraz dowodów w przedmiotowym zakresie, a także wystąpił do Ministra Sprawiedliwości o potwierdzenie istnienia wskazanych przez stronę wierzytelności. Podatnicy nie przedłożyli jednak żadnych wiarygodnych dowodów potwierdzających istnienie wierzytelności, w szczególności dokumentów, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 1-2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 8, poz. 60 z 2005r. z późn. zm.), zaś Ministerstwo Sprawiedliwości pismem z dnia 28 października 2011 r. zaprzeczyło faktowi istnienia przedmiotowej wierzytelności. W toku postępowania organ ustalił, że wierzytelność w kwocie 250.000 zł, której potrącenia domagali się podatnicy we wniosku, została nabyta przez podatników od M. S. który powołując się na dobrowolną umowę ubezpieczenia majątkowego z lipca 2001 r. zawartą rzekomo z Towarzystwem Ubezpieczeniowym A z siedzibą w W, twierdził, że posiada wierzytelności rzędu 100 miliardów złotych względem Skarbu Państwa. Wierzytelności te miały powstać w związku z błędami funkcjonariuszy publicznych popełnionych w toku prowadzonego przeciwko niemu postępowania przygotowawczego przez Prokuraturę Rejonową w K. i powstałą w związku z tym szkodą. Do zawarcia tej umowy miało dojść w sposób korespondencyjny, poprzez wysyłanie przez Pana S. przebywającego wówczas w Areszcie Śledczym do A oferty zwarcia umowy ubezpieczenia majątkowego, na którą to ofertę zakład ubezpieczeń nie odpowiedział w ciągu 14 dni. Na tej podstawie M. S. utrzymywał, że w dniu 7 lipca 2001 r. doszło do zawarcia umowy ubezpieczenia od błędów i niewłaściwych działań funkcjonariuszy publicznych. M. S. zawarł z szeregiem osób, w tym z L. i A. Z. umowy przelewu przedmiotowych wierzytelności. Zawierając te umowy M. S. posługiwał się opinią prawną sporządzoną przez adw. J. B., adw. A. W. w konsultacji z adw. M. J. oraz opinią prawną sporządzoną przez A. S. Z treści zeznań autorów tych opinii prawnych, złożonych w toku postępowania karnego prowadzonego przeciwko M. S. wynikało, że zostały one przerobione poprzez dokonanie ingerencji w ich treść. Pismem nr [...] z dnia 9 grudnia 2011 r. Prokuratura Okręgowa poinformowała organ podatkowy, że podejrzany M. S. przebywa obecnie w Areszcie Śledczym i w najbliższym czasie planowane jest podjęcie czynności zmierzających do wniesienia przeciwko niemu aktu oskarżenia do sądu. Jednocześnie w ww. piśmie wskazano, że z treści pisma A z dnia 28 października 2010 r. wynika, że M. S. nigdy nie był stroną jakiejkolwiek umowy ubezpieczenia, zawartej w ww. towarzystwie ubezpieczeniowym. Ponadto Departament Podatkowy Ministerstwa Finansów wielokrotnie informował podejrzanego, że nie posiada wobec niego jakichkolwiek zobowiązań finansowych. Organ pierwszej instancji dopuścił na żądanie skarżących jako dowód w sprawie opinię prawną sporządzoną w czerwcu 2006 r. oraz opinię biegłego rewidenta z maja 2009 r. Mając na uwadze, że podatnicy nie przedłożyli prawomocnego wyroku sądowego, ani prawomocnej ugody sądowej, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 1 i 2 ustawy - Ordynacja podatkowa, decyzją z dnia 16 stycznia 2012 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego odmówił potrącenia zaległości podatkowych bądź przyszłych zobowiązań podatkowych w kwotach głównych w wysokości 250.000,00 zł z tytułu wierzytelności wobec Skarbu Państwa - Ministra Sprawiedliwości. Dyrektor Izby Skarbowej po rozpatrzeniu odwołania podatników, utrzymał decyzję organu pierwszej instancji w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy powołując się na treść art. 64 § 1 Ordynacji podatkowej wskazał, że katalog wierzytelności, z których możliwe jest potrącenie zobowiązań podatkowych lub zaległości podatkowych, jest katalogiem zamkniętym. Nie można wykorzystywać w celu potrącenia innych wierzytelności podatnika wobec Skarbu Państwa niż te, które wymieniono w przywołanym przepisie. Ponadto warunkiem dokonania potrącenia jest istnienie wzajemnej, bezspornej i wymagalnej wierzytelności podatnika. Zdaniem organu odwoławczego w sprawie nie zachodzą przesłanki dopuszczalności potrącenia. Przede wszystkim podatnicy nie przedstawili prawomocnego wyroku sądowego lub ugody sądowej, z których wynikałoby istnienie wierzytelności. Ww. wyroki lub ugody sądowe winny być oparte na przepisach art. 417 oraz art. 4171 Kodeksu cywilnego. Pierwszy z nich stanowi, iż za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa. Jeżeli wykonywanie zadań z zakresu władzy publicznej zlecono, na podstawie porozumienia, jednostce samorządu terytorialnego albo innej osobie prawnej, solidarną odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę ponosi ich wykonawca oraz zlecająca je jednostka samorządu terytorialnego albo Skarb Państwa. Przepisy art. 4172 Kodeksu cywilnego wskazują natomiast, że jeżeli przez zgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej została wyrządzona szkoda na osobie, poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego jej naprawienia oraz zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, gdy okoliczności, a zwłaszcza niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne, wskazują, że wymagają tego względy słuszności. Dyrektor Izby Skarbowej wskazał ponadto, że przepisy art. 64 § 1 pkt 2 ustawy- Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym do dnia 14 stycznia 2005 r. wskazywały, że zobowiązania podatkowe oraz zaległości podatkowe wraz z odsetkami za zwłokę w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa podlegają, na wniosek podatnika, potrąceniu z wzajemnej, bezspornej i wymagalnej wierzytelności podatnika wobec Skarbu Państwa z tytułu: 1) prawomocnego wyroku sądowego wydanego na podstawie art. 417 lub 419 Kodeksu cywilnego; 2) prawomocnej ugody sądowej zawartej w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w art. 417 lub 419 Kodeksu cywilnego. Przepis ww. art. 419 Kodeksu cywilnego obowiązujący do dnia 1 września 2004 r. stanowił, że w wypadku, gdy Skarb Państwa nie ponosi według przepisów niniejszego tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody przez Skarb Państwa, jeżeli doznał uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia albo utracił żywiciela, a z okoliczności, zwłaszcza ze względu na niezdolność poszkodowanego do pracy albo ze względu na jego ciężkie położenie materialne, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego. Przepisy przejściowe ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z dnia 19 lipca 2004 r.) - tj. zmieniającej ww. przepis stanowiły jednakże, że do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy art. 417, art. 419, art. 420, art. 4201, art. 4202 i art. 421 ustawy, o której mowa w art. 1, oraz art. 153, art. 160 i art. 161 § 5 ustawy, o której mowa w art. 2, w brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Jak wynika z przeprowadzonego przez organ pierwszej instancji postępowania, wierzytelność w kwocie 250.000,00zł nigdy nie istniała (mając na uwadze zarówno przepisy obowiązujące na dzień złożenia wniosku o potrącenie jak również obowiązujące na dzień rzekomego powstania wierzytelności) a to oznacza, że M. S. nie mógł dokonać przelewu tejże wierzytelności na rzecz Państwa L. i A. Z. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skarżący wskazali, że organy podatkowe powinny były zawiesić postępowanie do czasu rozstrzygnięcia o źródle wierzytelności przez Sąd, a odmowa potrącenia była przedwczesna. Wydane w tej sprawie decyzje naruszają godność cedenta i poszanowanie mienia jego cesjonariuszy. Przedkładanie przez organy formy wyrażenia wierzytelności nad rzeczywistą treść stosunku prawnego, czyli jego źródło, sprzeczne jest z zasadą państwa prawnego. W piśmie procesowym z dnia 16 sierpnia 2012 r. pełnomocnik skarżących podniósł, że postępowanie podatkowe prowadzone było z naruszeniem art. 122, art. 125 § 1 i art. 124 Ordynacji podatkowej. W szczególności organy nie wezwały skarżących do przedłożenia wyroku sądowego lub ugody stwierdzającej istnienie wierzytelności i nie wskazały im właściwej drogi prawnej do uzyskania tych rozstrzygnięć. Wniesienie przez skarżących powództwa do sądu powszechnego w zakreślonym terminie obligowałoby organ podatkowy do zawieszenia postępowania w trybie art. 201 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga jest bezzasadna. Zgodnie z art. 64 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. Nr 8, poz. 60 z 2005r. z późn. zm.) zobowiązania podatkowe oraz zaległości podatkowe wraz z odsetkami za zwłokę w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa podlegają, na wniosek podatnika, potrąceniu z wzajemnej, bezspornej i wymagalnej wierzytelności podatnika wobec Skarbu Państwa z tytułu prawomocnego wyroku sądowego wydanego na podstawie art. 417 lub art. 4172 Kodeksu cywilnego; prawomocnej ugody sądowej zawartej w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w art. 417 lub art. 4172 Kodeksu cywilnego. Powyższa regulacja w brzmieniu obowiązującym do dnia 14 stycznia 2005 r. wskazywała, że zobowiązania podatkowe oraz zaległości podatkowe wraz z odsetkami za zwłokę w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa podlegają, na wniosek podatnika, potrąceniu z wzajemnej, bezspornej i wymagalnej wierzytelności podatnika wobec Skarbu Państwa z tytułu prawomocnego wyroku sądowego wydanego na podstawie art. 417 lub 419 Kodeksu cywilnego; prawomocnej ugody sądowej zawartej w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w art. 417 lub 419 Kodeksu cywilnego. Przepis jest jasny i jednoznaczny. Wynika z niego, że warunkiem dokonania potrącenia – tak w stanie prawnym obowiązującym w czasie powstania wierzytelności jak i w czasie złożenia wniosku o potrącenia - jest po pierwsze istnienie ściśle określonych tytułów wierzytelności (w tej sprawie: wyroku sądowego lub ugody sądowej) a po drugie, przedstawiona do potrącenia wierzytelność musi być wzajemna, bezsporna i wymagalna. Wzajemność wierzytelności istnieje wówczas, gdy obie strony są względem siebie jednocześnie wierzycielami i dłużnikami. Podatnik jest dłużnikiem fiskusa z tytułu ciążących na nim podatków i zaległości, a jednocześnie fiskus jest dłużnikiem podatnika z tytułów wyliczonych w komentowanym przepisie. Bezsporność wierzytelności występuje wówczas, gdy żadna ze stron nie kwestionuje jej istnienia, wielkości i terminu płatności (wyrok NSA z dnia 13 lutego 2007 r., II FSK 256/06, LEX nr 317885). Bezsporne są wierzytelności wynikające z orzeczeń sądowych, ugód zawartych pomiędzy stronami i ostatecznych decyzji administracyjnych (wyrok NSA z dnia 8 stycznia 1999 r., III SA 3184/97, LEX nr 37174). Wymagalność wierzytelności występuje co do zasady wówczas, gdy upłynął już ich termin płatności. Za wymagalne należy również uznać wierzytelności, które mogą być dochodzone na drodze prawnej Żaden z wymienionych powyżej warunków pozwalających na dokonanie potrącenia nie został w tej sprawie spełniony, czego zresztą skarżący nie kwestionują. Okolicznością bezsporną jest, że skarżący nie dysponują ani prawomocnym wyrokiem sądowym, ani ugodą sądową, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 1-2 Ordynacji podatkowej. Ponadto Ministerstwo Sprawiedliwości konsekwentnie zaprzecza faktowi istnienia przedmiotowej wierzytelności, a to oznacza, że nie został spełniony warunek bezsporności i wymagalności wierzytelności. Również okoliczności nabycia przez skarżących przedmiotowej wierzytelności, w związku z którymi cedentowi M. S. postawiono zarzuty karne, niezbicie świadczy o wysoce spornym charakterze tejże wierzytelności. Organy podatkowe nie są władne w postępowaniu toczącym się na podstawie art. 64 § 1 Ordynacji podatkowej rozstrzygnąć sporu co do istnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia. Wobec stwierdzenia, że podatnicy nie dysponują wyrokiem sądowym ani ugodą sądową, z której wynikałby tytuł prawny przedstawionej do potrącenia wierzytelności, a dodatkowo nie został spełniony warunek bezsporności wierzytelności, organ podatkowy wydaje decyzję odmawiającą potrącenia, o której mowa w art. 64 § 6 Ordynacji podatkowej. W nawiązaniu do zarzutu naruszenia art. 124 Ordynacji podatkowej trzeba stwierdzić, że motywy działania organów podatkowych zostały w sposób wyczerpujący przedstawione w decyzjach obu instancji. Uzasadnienia decyzji, obok wskazania dlaczego w sprawie nie przyjęto istnienia wzajemnej wierzytelności względem Skarbu Państwa, zawierały szczegółowe odniesienie do poszczególnych przesłanek z art. 64 § 1 Ordynacji podatkowej, stanowiąc syntetyczną analizę treści tego przepisu. Z uzasadnień decyzji niewątpliwie wynika także, dlaczego wniosek strony nie mógł być załatwiony inaczej. Nie jest także uzasadniony zarzut naruszenia art. 122 Ordynacji podatkowej. Przepis ten stanowi, że w postępowaniu organy podejmują wszelkie niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy w postępowaniu podatkowym. Takie też działania zostały przez organ podjęte, a stan fatyczny został wyjaśniony w sposób wystarczający dla podjęcia rozstrzygnięcia z punktu widzenia mających w sprawie zastosowanie przepisów prawa materialnego. Wbrew stanowisku strony skarżącej wskazane przepisy, jak też art. 125 Ordynacji podatkowej formułujący zasadę szybkości postępowania i ograniczonego formalizmu, nie nakładają na organ obowiązku wyznaczenia podatnikom terminu do wystąpienia z powództwem do sądu cywilnego i zawieszenia postępowania podatkowego w przedmiocie potrącenia do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sporu co do istnienia roszczenia odszkodowawczego względem Skarbu Państwa. Wyrok sądowy lub ugoda sądowa, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 1-2 Ordynacji podatkowej, nie stanowią bowiem zagadnienia wstępnego, od rozstrzygnięcia którego uzależnione jest rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji w przedmiocie potrącenia. Zauważyć należy, że zagadnienie wstępne, o którym mowa w art. 201 § 1 pkt 2 Ordynacji podatkowej, wiąże się z wystąpieniem przeszkody uniemożliwiającej rozstrzygnięcie sprawy podatkowej. Jest to przesłanka negatywna jurysdykcyjnego postępowania podatkowego. Zależności rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego i rozpatrzenia sprawy podatkowej nie można jednak utożsamiać z wymogiem ukierunkowania tej ostatniej na określoną treść decyzji podatkowej. Od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego "zależeć" powinno rozpatrzenie sprawy podatkowej w ogóle, nie zaś wydanie decyzji o określonej treści. W okolicznościach niniejszej sprawy brak jest tego rodzaju zależności między brakiem wyroku sądowego bądź ugody sądowej, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 1-2 Ordynacji podatkowej, a rozstrzygnięciem w przedmiocie potrącenia. Brak tego wyroku lub ugody sądowej nie stanowi przeszkody dla podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o potrącenie, a oznacza, że nie zostały spełnione materialnoprawne przesłanki potrącenia, co obliguje organ do wydania decyzji odmawiającej potrącenia. Sąd rozpoznając niniejszą sprawę, będąc związany dyspozycją art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270) nie stwierdził naruszeń prawa materialnego bądź procesowego, które powodowałoby konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Mając na względzie wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę.