II SA/Gd 185/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Diana Trzcińska po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. K. i L. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z ich skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 20 lutego 2012 r., Nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia odmówić przyznania M. K. oraz L. K. prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. M. i L. K. zwrócili się o przyznanie im prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawców wynika, że prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu dwoje dzieci w wieku szkolnym. Źródłem utrzymania małżonków są dochody z ich umów o pracę w łącznej wysokości 5 277,66 zł miesięcznie (netto). Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza wynika nadto, że wnioskodawcy posiadają majątek w postaci domu o powierzchni 180 m2 oraz samochodu osobowego S. [...], rocznik 1996. Poza tym, nie posiadają żadnego innego majątku, ani oszczędności. Jak wskazali w treści wniosku, uzyskiwane dochody w całości przeznaczają na utrzymanie domu i rodziny. Na koszty te zaś składają się miesięczne opłaty za: wodę – 200 zł, prąd – 200 zł, gaz – 55 zł, opał – 300 zł, wywóz śmieci – 52, media – 289 zł (łącznie 996 zł). Ponadto, spłacają kredyt w wysokości 600 zł miesięcznie. Wydatki na szkoły dzieci (czesne, podręczniki) ocenili na 730 zł miesięcznie. Jak następnie wskazali, kwotę 2 400 zł przeznaczają miesięcznie na żywność, przybory higieny osobistej, środki czystości, leki, odzież, obuwie. Po zsumowaniu wszystkich tych pozycji referendarz ustalił, że globalnie wydatki rodziny wnioskodawców, a więc na utrzymanie domu (rachunki), szkoły dzieci, żywność, leki i środki czystości oraz spłacany kredyt wynoszą 4 726 zł miesięcznie. Powyższe wskazuje zaś, że małżonkowie są w stanie kwotę 551,66 zł miesięcznie (dochód pomniejszony o w/w wydatki) zaoszczędzić. Nadesłane na wezwanie referendarza dokumenty źródłowe, w tym kserokopie rachunków, ogólnie potwierdzają podnoszone we wniosku okoliczności, dotyczące rodzaju i wysokości wydatków obciążających budżet domowy wnioskodawców. Wprawdzie nie udokumentowano wydatków przeznaczanych na gaz, żywność, leki, środki czystości, to jednak wyliczenia tego ostatecznie nie kwestionowano, biorąc pod uwagę realia rozsądnie gospodarującej rodziny w Polsce. Podobnie, potwierdzone zostały okoliczności dotyczące dochodów wnioskodawców – ich źródeł i wysokości. Podkreślić jednak należy, że wnioskodawcy nie wykonali prawidłowo zobowiązania referendarza odnośnie do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych, bowiem przedłożyli jedynie zaświadczenie, że taki rachunek wspólny posiadają i że stan środków na tym rachunku na dzień 8 maja 2012 r. wynosi 2 771,10 zł (dostępny limit w kwocie 3 500 zł). W wezwaniu natomiast wyraźnie zaznaczono, że wnioskodawcy powinni przedłożyć wyciągi z posiadanych rachunków bankowych i lokat z okresu ostatnich trzech miesięcy z uwzględnieniem aktualnego salda na tych rachunkach. Przedkładając zaświadczenie w formie, w jakiej uczynili to wnioskodawcy, uniemożliwili oni referendarzowi ocenę stanu posiadanych przez siebie oszczędności w okresie trzech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku oraz analizę wydatków dokonywanych przez strony w relacji do posiadanych dochodów. A jak wynika z wyżej opisanego wyliczenia w zakresie stosunku dochodów stron do ich wydatków, można oczekiwać czynienia przez wnioskodawców oszczędności i przeznaczenia ich m. in. na toczącą się z ich skargi sprawę sądowoadministracyjną. W myśl art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – tekst jednolity) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z brzmieniem art. 245 § 2 tejże ustawy prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do treści art. 246 § 3 ustawy – ustanowienie dla strony adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego wymaga nadto złożenia przez wnioskodawcę osobistego oświadczenia o niezatrudnianianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z tymże pełnomocnikiem. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na wstępie wyjaśnić należy, że celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, a zatem wszyscy obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie dochodowej i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych wskazanych w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214. (por. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 – LEX). Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Podzielając poglądy doktryny prawniczej, wskazuje się, że w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Hanna Knysiak-Molczyk, LexPolonica) Wskazane zatem przepisy art. 246 § 1 cytowanej ustawy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zatem, rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie referendarza w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W orzecznictwie sadów administracyjnych podkreślono, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 1 cytowanej ustawy, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np.: jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, nie publ.). Ponadto przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący zobowiązani zostali do uiszczenia kwoty 500 zł tytułem wpisu od skargi. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym jest uzasadnione w sytuacji, gdy strona udowodni, iż jest osobą ubogą i nie jest w stanie - z powodu zdarzeń losowych, sytuacji rodzinnej lub niezaradności życiowej – ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (postanowienie WSA w Warszawie z dnia 9 listopada 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 1756/05, niepubl.). Należy też wskazać, że zgodnie z cytowanymi wyżej przepisami, przesłanką ustanowienia pełnomocnika procesowego z urzędu nie jest stopień skomplikowania sprawy sądowoadministracyjnej oraz nieznajomość problematyki prawnej przez strony, tudzież fakt odległości miejsca zamieszkania stron od siedziby sądu. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że ustanowienie adwokata bądź radcy prawnego powinno następować jedynie wówczas, gdy istnieje niebezpieczeństwo, że brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Niezależnie od tego, że brak jest uzasadnienia w ustawowych przesłankach dla ustanowienia dla wnioskodawców prawa pomocy przez ustanowienie radcy prawnego lub adwokata, to zauważyć też należy, że brak ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie grozi niebezpieczeństwem pozbawienia stron możliwości działania w niniejszym postępowaniu, bowiem takie niebezpieczeństwo co do zasady nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art.134 § 1 i art. 140 § 1 (por. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 24 maja 2006 r., II SA/Lu 603/05, niepubl.). W niniejszej sprawie uznać zatem należy, że wnioskodawcy nie wykazali, że spełniają przesłanki przyznania im prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. nie wykazali, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów tegoż postępowania. Małżonkowie uzyskują stałe miesięczne dochody w postaci dochodów z umów o pracę w łącznej wysokości ponad 5 200 zł miesięcznie netto, posiadają dom o powierzchni 180 m2 oraz samochód. Z treści wniosku nie wynika, by na skarżących ciążyły jakieś szczególne zobowiązania finansowe, poza kredytem z ratą miesięczną w kwocie 600 zł. Uznać zatem należy, nawet akceptując przedstawione przez wnioskodawców wyliczenie ponoszonych przez nich wydatków oraz odnosząc to wyliczenie do osiąganych przez nich w skali miesiąca dochodów – że wnioskodawcy są w stanie, choćby z uzyskiwanych swych miesięcznych dochodów, pokryć koszty sądowe w niniejszym postępowaniu (w tym zwłaszcza wpis od skargi na poziomie 500 zł). Przypomnieć w tym miejscu należy, o czym mowa już była powyżej, iż instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do sądu. Skarżący, posiadając stałe źródła utrzymania z tytułu umów zawartych na czas nieokreślonych i dochody z tego tytułu w średniej wysokości (na poziomie 5 200 zł miesięcznie łącznie netto), a także majątek w postaci domu i samochodu, do grona osób ubogich nie należą. Podkreślić przy tym należy, na co wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, że właściciela nieruchomości o niewątpliwie znacznej wartości (a za taki niewątpliwie należy uznać dom o powierzchni 180 m2) nie sposób uznać za osobę ubogą. Zgodnie z postanowieniem NSA, właściciel nieruchomości o znacznej wartości posiada wystarczającą zdolność majątkową, by pokryć koszty postępowania sądowego, pomimo tego, że jego dochód miesięczny jest nieznaczny (postanowienie z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05, nie publ.). Tym bardziej zatem jest to możliwe w sytuacji posiadania stałych i regularnych dochodów w średniej wysokości, jak to ma miejsce w sytuacji wnioskodawców. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.