II SA/Gd 212/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń Asesor WSA Justyna Dudek – Sienkiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 maja 2024 r. sprawy ze skargi W. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r., nr SKO.421.984.2023 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 4 października 2023 r., nr ZZ.000003.09.2023; 2. umarza postępowanie administracyjne. Skarga W. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r., nr SKO.421.984.2023, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Wójt Gminy Nowa Wieś Lęborska decyzją z dnia 13 grudnia 2018 r. przyznał skarżącemu, jako osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zasiłek pielęgnacyjny na okres od 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2021 r.: w kwocie 153 zł miesięcznie w okresie od 1 października 2018 r. do 31 października 2018 r., w kwocie 184,42 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r., w kwocie 215,84 zł miesięcznie w okresie od 1 listopada 2019 r. do dnia 30 listopada 2021 r. Następnie, decyzją z dnia 14 grudnia 2021 r., wydaną na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), Wójt Gminy Nowa Wieś Lęborska przedłużył skarżącemu prawo do tego świadczenia w kwocie 215,84 zł miesięcznie do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z kolei, decyzją z dnia 4 października 2023 r., nr ZZ.000003.09.2023, wydaną na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 i art. 30 ust. 1 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), Wójt Gminy Nowa Wieś Lęborska uznał za świadczenie nienależnie pobrane przyznany skarżącemu decyzją z dnia 14 grudnia 2021 r. zasiłek, pobrany przez skarżącego w okresie od 1 lutego 2022 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 3453,44 zł (punkt 1 decyzji) i zobowiązał skarżącego do zwrotu tej kwoty (punkt 2 decyzji) a także do zwrotu odsetek ustawowych za opóźnienie od nienależnie pobranych świadczeń, wskazując, że kwota odsetek na dzień wydania decyzji wynosi 404,56 zł (punkt 3 decyzji). Uzasadniając wydaną decyzję, organ wskazał, że na podstawie decyzji z dnia 14 grudnia 2021 r. skarżącemu przedłużono okres przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W dniu 22 sierpnia 2023 r. organ pozyskał zaś z elektronicznego systemu monitoringu orzekania o niepełnosprawności nowe orzeczenie o niepełnosprawności skarżącego wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w dniu 14 stycznia 2022 r. Tym samym, z uwagi na treść art. 24 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, przyznanego skarżącemu decyzją z dnia 13 grudnia 2018 r. a następnie przedłużonego decyzją z dnia 14 grudnia 2021 r., obowiązywało do dnia 31 stycznia 2022 r. W związku z treścią art. 25 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych niedopełnienie przez skarżącego obowiązku poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności stanowi inną zmianę, która wpływa na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego ustalone na podstawie poprzedniego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, którego maksymalna ważność uległa przedłużeniu nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia. Przy tym, zarówno w decyzji z dnia 13 grudnia 2018 r., jak i w decyzji z dnia 14 grudnia 2021 r. skarżący został pouczony o obowiązku powiadomienia organu prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach mających wpływ na prawo do tego świadczenia. W związku z tym, pobrany przez skarżącego w okresie od 1 lutego 2022 r. do 31 maja 2023 r. zasiłek stanowi świadczenie nienależnie pobrane, które skarżący zobowiązany jest zwrócić. Organ zaznaczył przy tym, że od dnia 1 czerwca 2023 r. skarżący nabył prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z ZUSu. Po rozpatrzeniu wniesionego przez skarżącego odwołania, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 22 listopada 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 4 października 2023 r. Kolegium podzieliło bowiem stanowisko organu I instancji, że pobrane przez skarżącego w okresie od dnia 1 lutego 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. świadczenie stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Kolegium wskazało przy tym, że orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 14 stycznia 2022 r. uprawnia skarżącego do dalszego pobierania tego świadczenia a od dnia 1 czerwca 2023 r. skarżący jest uprawniony do dodatku pielęgnacyjnego. Niemniej jednak, nowe orzeczenie wydane dnia 14 stycznia 2022 r. powinno być dostarczone organowi. Wydanie nowego orzeczenia w myśl art. 15h ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, spowodowało, że zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 lutego 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. pobrany był na podstawie nieważnego dokumentu, gdyż stracił on ważność z dniem wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. We wniesionej do Sądu skardze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie: - prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepoinformowanie przez skarżącego organu wypłacającego świadczenie o legitymowaniu się przez skarżącego nowym orzeczeniem o niepełnosprawności jest okolicznością mającą wpływ na prawo do zasiłku bądź na jego wysokość; - przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niezbadanie w sposób prawidłowy czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania skarżącego stanowiąca następstwo pouczenia przez organ o skutkach zaniechania poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, nierozważenie przez organy kwestii, czy w istocie skarżący przedmiotowe świadczenie nienależnie pobrał, ani też nie dokonanie oceny czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnego. W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku wniosło o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji. Rozpoznając wniesioną skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że zarówno decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r., jak i poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy Nowa wieś Lęborska z dnia 4 października 2023 r. wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa. Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Sąd nie podziela stanowiska orzekających w sprawie organów, że wypłacony skarżącemu w okresie od dnia 1 lutego 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny, przyznany skarżącemu jako osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – stanowi świadczenie nienależnie pobrane, które skarżący zobowiązany jest zwrócić w trybie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie bowiem z treścią art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W niniejszej sprawie, skarżącemu zostało przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 listopada 2021 r. decyzją Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 13 grudnia 2018 r. Następnie, decyzją Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 14 grudnia 2021 r., wydaną na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), przedłużono skarżącemu prawo do pobierania tego zasiłku do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 15h ust. 1 pkt 2 wskazanej ustawy stanowił, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ważność orzeczenia o niepełnosprawności została więc przedłużona w związku z pandemią wirusa SARS-CoV-2, jednakże ustawodawca wskazał momenty graniczne obowiązywania orzeczeń. Jednym z nich było uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Tym samym, uzyskanie nowego orzeczenia jest momentem, w którym okres 60 dni od momentu odwołania ostatniego ze stanów wskazanych w tym przepisie nie ma znaczenia dla oceny zasadności pobierania świadczeń. Uzyskanie nowego orzeczenia "kończy" prawo do świadczeń rodzinnych pobieranych na jego podstawie, w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o COVID-19. Skarżący uzyskał w dniu 14 stycznia 2022 r. nowe orzeczenie o niepełnosprawności. Niewątpliwie, wydanie tego nowego orzeczenia, w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy, powodowało utratę przez skarżącego uprawnień do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego mu decyzją z dnia 13 grudnia 2018 r. i przedłużonego decyzją z dnia 14 grudnia 2021 r. Niewątpliwie, zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wskazać jednakże należy, że świadczenie nienależnie pobrane to takie, które zostało pobrane przez osobę, mającą wiedzę o nienależności. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1391/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 posługuje się pojęciem świadczenia nienależnie pobranego to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie zaś Sądu, skarżący nie został prawidłowo pouczony, że pobierane przez niego świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżący będzie musiał zwrócić. Niewątpliwie, we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego skarżący został pouczony o tym, że osoba składająca wniosek o zasiłek pielęgnacyjny jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić organ właściwy wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego a niepoinformowanie gminnego organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego o tych zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i w konsekwencji koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Z kolei, w decyzji z dnia 13 grudnia 2028 r. i w decyzji z dnia 14 grudnia 2021 r. skarżący został pouczony, o tym, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, korzystający zobowiązany jest do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie rodzinne. Skarżący pouczony został zatem jedynie o treści art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przy tym, jak podkreśla się w orzecznictwie przepis art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 nie ma takiego charakteru. Przepis art. 25 ust. 1 nie znosi zatem generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 640/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z powyższego wynika, że skarżący nie został pouczony, że brak powiadomienia organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrany. Tym bardziej, że - jak prawidłowo oceniło Kolegium - orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 14 stycznia 2022 r. uprawnia skarżącego do dalszego pobierania tego świadczenia a dopiero od dnia 1 czerwca 2023 r. skarżący jest uprawniony do dodatku pielęgnacyjnego. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania, że kontrolowane w sprawie decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię, co miało wpływ na wynik kontrolowanej sprawy i w związku z tym, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r. jak i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 4 października 2023 r. Biorąc zaś pod uwagę fakt, że w niniejszej sprawie nie ziściła się przesłanka do wszczęcia i prowadzenia postępowania administracyjnego w trybie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wszczęte postępowanie administracyjne, jako bezprzedmiotowe w świetle art. 105 § 1 k.p.a., podlega umorzeniu. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a orzekło o umorzeniu przedmiotowego postępowania administracyjnego. Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącego o rozpoznanie sprawy w tym trybie i braku sprzeciwu organu.