II SA/Gd 226/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Gorski Sędziowie: WSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz (spr.) As. WSA Krzysztof Gruszecki Protokolant Anna Zegan po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi M. S. na decyzję Dowódcy Okręgu Wojskowego z dnia 19 grudnia 2001 r. (bez numeru) w przedmiocie odszkodowania za szkodę wyrządzoną w mieniu wojskowym I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana; III. zasądza od Dowódcy Okręgu Wojskowego na rzecz skarżącego kwotę 10 (dziesięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Dowódca Okręgu Wojskowego decyzją z dnia 19 grudnia 2001 r. (bez numeru) utrzymał w mocy decyzję dowódcy Jednostki Wojskowej Nr [...] w K. z dnia 15 grudnia 2000 r., mocą której uznano M. S. winnym powstania szkody w mieniu służby mundurowej Jednostki Wojskowej Nr [...] w Z., spowodowanej nie rozliczeniem się z powierzonego mienia o łącznej wartości 30.817,51 zł i orzeczono, iż M. S. ponosi odpowiedzialność za niniejszą szkodę w pełnej wysokości. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podał, że w odwołaniu od decyzji organu I instancji M. S. podniósł, iż nigdy nie nastąpiło przejęcie przez niego mienia [...] dywizjonu przeciwlotniczego, nigdy nie otrzymał dokumentów materiałowych służby mundurowej, a dostęp do [...] mieli także inni żołnierze. Ponadto stwierdził, iż nie został poinformowany o wynikach kontroli, nie zapoznał się i nie podpisywał protokołu kontrolnego, przez co nie mógł złożyć wyjaśnień, czy też wnieść zastrzeżeń, a za [...] dywizjonu zarówno materialnie, jak i z tytułu nadzoru odpowiedzialne były także inne osoby funkcyjne. Organ odwoławczy uznał, że odwołanie jest bezzasadne. Organ II instancji wskazał, iż zgodnie z art. 1 i 5 dekretu z dnia 5 października 1955r. o odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej, żołnierz ponosi odpowiedzialność materialną za szkodę wyrządzona jednostce wojskowej ze swej winy. Odpowiedzialność za szkody polegające na utracie powierzonego mienia ponosi w pełnym zakresie żołnierz, który pełni czynności magazyniera lub kasjera albo, któremu mienie zostało bezpośrednio powierzone celem ochrony, przechowania, przewozu, wpłaty albo do użytku. Żołnierz, któremu mienie zostało powierzone, odpowiada za szkodę w tym mieniu, jeżeli nie udowodni, że wynikła wskutek okoliczności, którym nie mógł zapobiec mimo dołożenia szczególnej staranności, jakiej wymaga zajmowane przez niego stanowisko służbowe albo rodzaj wykonywanej czynności. W przedmiotowej sprawie, jak wynika ze zgromadzonych dokumentów, odwołujący się na podstawie rozkazu dowódcy JW Nr [...] Z. nr [...] z dnia 23.10.1998 r. objął z dniem 10.11.1998 r. obowiązki szefa 2 bplot oraz przejął związane z tym stanowiskiem mienie służby m.in. żywnościowej, łączności, chemicznej, mundurowej. Przejęcie mienia nastąpiło protokolarnie - protokół z dnia 19.03.1999 r. podpisany przez odwołującego. W ww. protokole nie wykazano żadnych braków w mieniu 2 bplot, a z protokołem zapoznali się szefowie poszczególnych służb j.w. W dniu 14.01.1999 r. odwołujący się, na podstawie rozkazu dowódcy JW [...] Z. nr [...] z dnia 07.01.1999 r., również protokolarnie (protokół z dnia 14.01.1999 r. podpisany przez odwołującego się) przyjął obowiązki kierownika [...] dplot wraz ze związanym z tym mieniem. W trakcie pełnienia przez mł. chor. M. S. ww. funkcji dowódca dywizjonu przeprowadzał kontrolę gospodarki materiałowej, żywnościowej i mundurowej 2 bplot oraz [...] - meldunki z dnia 28.05.1999 r. i 24.09.1999 r. W trakcie tych kontroli stwierdzono braki w mieniu, które były przedmiotem postępowań wyjaśniających. W dniu 7.07.2000 r. mł. chor. M. S. na podstawie rozkazu Dowódcy [...] nr [...] z dnia 19.06.2000 r. protokolarnie zdał obowiązki szefa 2 bplot - protokół z dnia 6.07.2000 r. podpisany przez ww. W tym samym dniu komisja powołana rozkazem dowódcy JW [...] nr [...] z dnia 7.07.2000 r. przejęła od ww. obowiązki kierownika [...] dplot oraz związane z tym mienie - protokół z dnia 7.07.2000 r. podpisany przez ww. Zarówno w pierwszym, jak i w drugim przypadku stwierdzone zostały, określone w ww. protokołach braki w mieniu 2 bplot i [...] dplot, będące przedmiotem niniejszej szkody na łączną kwotę 30.817,51 zł. W związku z ww. brakami dowódca JW [...] wszczął postępowanie wyjaśniające - rozkaz nr [...] z dnia 17.08.2000 r. Pomimo wysyłanych do odwołującego się, przez prowadzącego postępowanie, wezwań (potwierdzenia odbioru z 21.09 i 12.10.2000 r.), które zostały odebrane, odwołujący nie stawił się zarówno celem złożenia wyjaśnień, jak i zapoznania z aktami sprawy. W tym stanie rzeczy, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, dowódca JW [...] K., jako właściwy organ wojskowy I instancji uznał mł.chor. M. S. winnym powstania przedmiotowych braków i zobowiązał do zwrotu kwoty 30.817,51 zł stanowiącej wartość przedmiotu szkody. Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające i zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jednoznacznie wskazują, iż jedynym odpowiedzialnym za powstanie przedmiotowych braków jest mł.chor. M. S. Powodem powstania braków w mieniu 2 bplot była niewłaściwa gospodarka materiałowa prowadzona przez odwołującego się oraz brak jego nadzoru nad powierzonym mieniem. W przypadku mienia [...] dplot stwierdzić natomiast należy, iż jedynym upoważnionym do wydawania, jak i przyjmowania znajdującego się tam mienia był mł.chor. M. S. Klucze od magazynu były zdeponowane u dowódcy warty i wydawane na podstawie "Książki wydawania kluczy" jedynie osobom upoważnionym, a takim był wyłącznie w przypadku [...] odwołujący się. Ponadto magazyn jest również chroniony elektronicznie i tylko odwołujący się jako jedyny znał kody dostępu. Inne osoby nie miały i nie mogły mieć zatem w sposób legalny dostępu do [...] dplot bez wiedzy odwołującego się. Brak jakichkolwiek zastrzeżeń ze strony odwołującego się do protokołów zdawczo-odbiorczych może ponadto świadczyć, iż ww. wiedział o brakach i ten stan akceptował. Mając powyższe okoliczności na względzie organ odwoławczy stwierdził, iż zarzuty podniesione przez mł.chor. M. S. we wniesionym odwołaniu nie znajdują żadnego uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym. Braki w mieniu JW [...] Z. powstały z wyłącznej winy odwołującego się (niewłaściwa gospodarka materiałowa, brak pieczy i nadzoru nad powierzonym mieniem). Nadto organ II instancji uznał, że również ze swojej winy odwołujący się nie brał udziału w prowadzonym postępowaniu wyjaśniającym - nie stawiał się na wezwania. W związku z powyższym zdaniem organu II instancji brak jest jakichkolwiek podstaw faktycznych i prawnych do uchylenia orzeczenia o odszkodowaniu dowódcy JW [...] K. nr [...] z dnia15.12.2000 r. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego M. S. wniósł o uchylenie powyższej decyzji. Skarżący zarzucił naruszenie zasad postępowania. Stwierdził, iż nie został poinformowany o wynikach kontroli, nie zapoznał się z protokołem pokontrolnym, jako kontrolowany został pozbawiony możliwości złożenia wyjaśnień i wniesienia zastrzeżeń. Skarżący zarzucił naruszenie § 48 ust. 1, 49 pkt 9, 51, 52, 57, 63 ust. 1 zarządzenia Ministra Obrony Narodowej Nr 51/MON z dnia 31 sierpnia 1971r. w sprawie zasad odpowiedzialności w przypadkach szkód powstałych w mieniu wojskowym (Dz. Rozk. MON z 1986 r., poz. 42 z późn. zm.). W szczególności skarżący wskazał, iż nie został przesłuchany, w ogóle nie wiedział o toczącym się postępowaniu wyjaśniającym. O wszczęciu i zakończeniu postępowania wyjaśniającego dowiedział się dopiero w październiku 2000 r., kiedy otrzymał wezwanie do złożenia wyjaśnień. Pomimo przybycia do jednostki w Z. szef logistyki ppłk B. nie potrafił udzielić mu informacji o stanie sprawy, a ponadto nie mógł się skontaktować z prowadzącym postępowanie, co tłumaczono jego nieobecnością w jednostce. W związku z tym skarżący wskazał, że nie został zapoznany z materiałami zebranymi w sprawie. Nadto skarżący stwierdził, iż zarzutowi, że z własnej winy nie brał udziału w postępowaniu przeczy postępowanie przełożonych kiedy przyjechał do jednostki. Dowódca Okręgu Wojskowego w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę- Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Stosownie do art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 19 ustawy z dnia 25 maja 2001 r. o odpowiedzialności majątkowej żołnierzy (Dz. U. Nr 89, poz. 967) do spraw o odszkodowanie wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, chyba że zostanie zawarta ugoda. Niniejsza ustawa weszła w życie 29 listopada 2001r. W związku z tym, iż postępowanie w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte w 2000 r., a więc przed dniem wejścia w życie cytowanej wyżej ustawy, zastosowanie w sprawie miały przepisy dekretu z dnia 5 października 1955 r. o odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej (Dz. U. Nr 40, poz. 247 ze zm.). Stosownie do art. 5 ust. 2 niniejszego dekretu żołnierz, któremu mienie zostało powierzone, odpowiada za szkodę w tym mieniu, jeżeli nie udowodni, że wynikła wskutek okoliczności, którym mógł zapobiec mimo dołożenia szczególnej staranności, jakiej wymaga zajmowane przez niego stanowisko służbowe albo rodzaj wykonywanej czynności. Zatem jak wynika z treści niniejszego przepisu na żołnierzu spoczywa ciężar dowodu, iż dołożył szczególnej staranności w nadzorze powierzonego mu mienia. Wobec takiego rozłożenia ciężaru dowodu niezmiernie istotne jest zapewnienie żołnierzowi udziału w postępowaniu przed organami wojskowymi tak, aby miał możliwość wykazania dopełnienia wymagań "szczególnej staranności". W przedmiotowej sprawie skarżący już w odwołaniu od decyzji organu I instancji podał, że uniemożliwiono mu złożenie wyjaśnień, gdyż prowadzący postępowanie był nieobecny w czasie, kiedy po otrzymaniu wezwania do złożenia wyjaśnień skarżący stawił się w jednostce wojskowej. Nadto skarżący zarzucił, że po zakończeniu postępowania nie zapoznano go z materiałami zebranymi w sprawie. Te same zarzuty zostały powtórzone w skardze wniesionej do Sądu. Skarżący wskazuje na naruszenie przepisów zarządzenia Ministra Obrony Narodowej nr 51/MON z dnia 31 sierpnia 1971 r. w sprawie zasad odpowiedzialności i postępowania w przypadkach szkód powstałych w mieniu wojskowym. Stosownie do art. 93 ust. 1 Konstytucji RP zarządzenia ministrów mają charakter wewnętrzny i obowiązują tylko jednostki organizacyjne podległe wydającemu te akty. Jednocześnie zarządzenia nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów (art. 93 ust. 2 Konstytucji). Stosownie do art. 241 ust. 6 Konstytucji w okresie 2 lat od dnia jej wejścia w życie Rada Ministrów miała ustalić, które z zarządzeń ministrów podjęte lub wydane przed dniem wejścia w życie Konstytucji wymagają – stosownie do warunków określonych w art. 87 ust. 1 i art. 92 Konstytucji – zastąpienia ich przez rozporządzenia wydane na podstawie upoważnienia ustawy, której projekt Rada Ministrów w odpowiednim czasie przedstawi Sejmowi. Bezsporną okolicznością jest, że w terminie do 17 października 1999 r. stosownie do powołanego przepisu Rada Ministrów nie ustaliła, które zarządzenia ministrów wymagają zastąpienia przez rozporządzenia. Konstytucja, ani inny przepis prawny nie określiły, aby wydane zarządzenia straciły moc prawną po upływie 2 lat od wejścia w życie Konstytucji. Stosownie jednak do art. 93 ust. 2 Konstytucji nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów, gdyż źródłami powszechnie obowiązującego prawa są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia (art. 87 ust. 1 Konstytucji). Wobec tego zarządzenie Ministra Obrony Narodowej nr 51/MON z dnia 31 sierpnia 1971 r. w sprawie zasad odpowiedzialności i postępowania w przypadkach szkód powstałych w mieniu wojskowym stało się zarządzeniem wewnętrznym. Zatem w dacie wydania zaskarżonej decyzji, jak i decyzji organu I instancji, zasady odpowiedzialności żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce określał wyłącznie dekret z dnia 5 października 1955 r. Postępowanie administracyjne prowadzone w sprawie odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej winno zostać przeprowadzone zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Zasady postępowania określone w akcie wewnętrznym nie mogą mieć bowiem pierwszeństwa przez zasadami tego postępowania wynikającymi z przepisów powszechnie obowiązujących, zawartych w ustawie Kodeks postępowania administracyjnego. Stosownie do art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie zaś z art. 10 § 1 k.p.a. obowiązkiem organów administracji publicznej jest zapewnienie stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwienie im wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji stwierdził, powołując się na zawarte w aktach potwierdzenia odbioru, iż pomimo wysłanych do skarżącego wezwań nie stawił się on w celu złożenia wyjaśnień i zapoznania się z aktami sprawy, uznając, iż skarżący z własnej winy nie brał udziału w postępowaniu. Faktycznie w nadesłanych przez organ II instancji aktach administracyjnych, a zasadzie kserokopii tych akt, znajdują się kserokopie trzech potwierdzeń odbioru listów poleconych, przesłanych na adres skarżącego. Jednakże z przedmiotowych akt nie wynika, jaka była treść doręczanych skarżącemu przesyłek. Wobec tego nie można bez żadnych wątpliwości w takim stanie sprawy przyjąć, że przedmiotowe potwierdzenia odbioru świadczą o tym, że skarżący był wzywany do złożenia wyjaśnień oraz zapoznania się z aktami sprawy. Jedynie z treści odwołania i skargi wynika, iż skarżący otrzymał w październiku 2000 r. jedno wezwanie do złożenia wyjaśnień. Organ odwoławczy przed wydaniem decyzji nie przeprowadził żadnego postępowania zmierzającego do wyjaśnienia treści przesyłek poleconych wysłanych skarżącemu, potwierdzenia odbioru których znajdują się w aktach administracyjnych. Nadto organ II instancji nie dokonał ustaleń zmierzających do wyjaśnienia zarzutu skarżącego, który w odwołaniu stwierdził, iż stawił się w jednostce wojskowej celem złożenia wyjaśnień, lecz nie mógł się wówczas skontaktować z oficerem prowadzącym postępowanie z uwagi na jego nieobecność. W konsekwencji organ odwoławczy nie ustosunkował się do tego zarzutu. Fakt, iż w aktach administracyjnych znajdują się potwierdzenia odbioru przesyłek poleconych kierowanych do skarżącego, których treść nie została bliżej ustalona, nie oznacza jeszcze, iż niniejszy zarzut skarżącego jest bezzasadny. Bez wyjaśnienia okoliczności podanych przez skarżącego nie można było uznać, iż postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy. W związku z tym, iż ciężar dowodu w niniejszym postępowaniu, co do dopełnienia wymagań "szczególnej staranności", spoczywa na skarżącym, szczególnego znaczenia nabiera zweryfikowanie podniesionych przez niego zarzutów, co do przebiegu postępowania w kontekście zapewnienia stronie prawidłowego w nim udziału. Wobec powyższego w ocenie Sądu doszło do naruszenia art. 7 i art. 10 § 1 oraz art. 136 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ odwoławczy ponownie rozpatrując sprawę wyjaśni, jakiej treści przesyłki były kierowane do skarżącego, na doręczenie których znajdują się w aktach potwierdzenia odbioru. Nadto koniecznym będzie zweryfikowanie zarzutu skarżącego dotyczącego nieobecności oficera prowadzącego postępowanie w czasie, w którym stawił się on na wezwanie celem złożenia wyjaśnień. Mając powyższe na względzie Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) orzekł jak w sentencji wyroku. Orzeczenie stwierdzające, iż zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu wydano w oparciu o art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 200 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.