II SA/Gd 227/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski (spr.) Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz po rozpoznaniu w dniu 10 września 2025 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 3 marca 2025 r. nr SKO Gd/5859/24 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. B. S. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: W dniu 18 września 2023 r. B. S. (dalej jako: "strona", "skarżąca") złożyła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Pelplinie wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy 2023/2024 dla osoby uprawnionej – F. K. Do wniosku załączyła m. in. zaświadczenie z dnia 10 sierpnia 2023 r. Komornika Sądowego w Nowym Dworze Gdańskim o bezskuteczności egzekucji alimentów należnych od T. K. przyznanych na F. K. (syna T. K.). Po rozpatrzeniu wniosku, Burmistrz Miasta i Gminy Pelplin (dalej jako: "Burmistrz", "organ I instancji") decyzją z dnia 14 września 2023 r. przyznał wnioskodawczyni świadczenie alimentacyjne dla osoby uprawnionej F. K. w kwocie 400 zł miesięcznie na okres od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r. Następnie, w związku z powzięciem informacji o zmianie wysokości zasądzonych alimentów, decyzją z dnia 12 grudnia 2023 r., organ zmienił świadczenie z funduszu alimentacyjnego poprzez przyznanie na F. K.. kwoty 500 zł miesięcznie w okresie od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r. W dniu 27 czerwca 2024 r. Sąd Rejonowy w Tczewie wydał postanowienie o umieszczeniu A. K. i F. K., przebywających w Domu Pomocy Społecznej w R., w rodzinie zastępczej niezawodowej u B. S. (sygn. akt III Nsm 760/23). Z kolei z treści zaświadczenia Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Tczewie z dnia 18 września 2024 r. wynika, że małoletni przebywają w Domu Pomocy Społecznej w R. Stwierdzono, strona otrzymuje świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dzieci w wysokości 20%, ponieważ nie ponosi kosztów utrzymania dzieci w związku z umieszczeniem małoletnich w domu pomocy społecznej. W oparciu o te ustalenia Burmistrz, decyzją z dnia 4 października 2024 r., uchylił od dnia 23 stycznia 2024 r. decyzję z dnia 14 września 2023 r. i odmówił prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla F. K. w okresie od 1 lutego 2024 r. do 30 września 2024 r. Następnie, decyzją z dnia 13 listopada 2024 r., Burmistrz Miasta i Gminy Pelplin uznał za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną F. K. w kwocie 500 zł miesięcznie w okresie od 1 lutego 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. na łączną kwotę 3.500 zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy"), po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 3 marca 2025 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy przywołując m. in. treść art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm.; dalej jako: "u.p.o.u.a.") wyjaśnił, że w sprawie jest bezsporne, że w okresie otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. w okresie od 1 lutego 2024 r. do 30 września 2024 r. osoba uprawniona - małoletni F.K. - przebywała w domu Pomocy Społecznej w R. Okoliczności tej strona nie kwestionuje. W tej sytuacji, w ocenie organu, brak jest podstaw do uwzględnienia odwołania. Kolegium zauważyło, że z przepisu art. 10 ust. 2 pkt 1 u.p.o.u.a. wynika wprost, że w przypadku przebywania osoby uprawnionej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie - świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują. W niniejszej sprawie taką instytucją jest Dom Pomocy Społecznej w R. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że strona zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego złożonym w MOPS w Pelplinie w dniu 18 sierpnia 2023 r., jak i w decyzjach z dnia 14 września 2023 r. i z dnia 12 grudnia 2023 r. przyznających świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz dziecka była – zgodnie z treścią art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a.- pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia alimentacyjne o wystąpieniu zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a w przypadku zaistnienia okoliczności powodujących ustanie uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, że świadczenia nie przysługują. W związku z przebywaniem małoletniego F. K. w Domu Pomocy Społecznej w R., przyznane decyzją z dnia 14 września 2023 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego - nie przysługiwały. Stąd wypłacone skarżącej, jako opiekunowi prawnemu, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na rzecz dziecka, w łącznej kwocie 3.500 zł stanowią - zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. - świadczenia nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi. Końcowo Kolegium pouczyło stronę o możliwości zwrócenia się do organu właściwego wierzyciela z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżąca zakwestionowała prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia w sprawie wyjaśniając, że została ustanowiona opiekunem prawnym braci A. i F. K. Pomimo umieszczenia małoletnich w rodzinnej pieczy zastępczej obaj przebywają w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. W przypadku A. K. Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji i umorzyło postępowanie w całości, natomiast w przypadku F.K. organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Burmistrza. W ocenie skarżącej rozbieżność w ocenie sytuacji obu braci prowadzi do wniosku, że Kolegium niedostatecznie zbadało sytuację małoletniego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej jako: "P.p.s.a.") stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b, c P.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy Pelplin z dnia 13 listopada 2024 r. uznająca za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane na osobę uprawnioną – F. K. – w kwocie 500 zł w okresie od 1 lutego 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. na łączną kwotę 3.500 zł. Powodem wydania rozstrzygnięcia było ustalenie przez organ, że w okresie otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego tj. w okresie od 1 lutego 2024 r. do 30 września 2024 r. osoba uprawniona – małoletni F. K. – przebywała w Domu Pomocy Społecznej w R. Dokonując kontroli prawidłowości wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, Sąd doszedł do wniosku, że narusza ono prawo w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania go z obrotu prawego. Materialnoprawną podstawę kontrolowanej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm.; dalej jako: "u.p.o.u.a." lub "ustawa"). Powołana ustawa określa warunki i tryb przyznawania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, regulując przy tym również przesłanki uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane oraz żądania jego zwrotu od świadczeniobiorcy. Kwestia nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych została uregulowana w art. 2 pkt 7 oraz art. 23 ustawy. Stosownie do art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylona) f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b. Zgodnie natomiast z treścią art. 23 wskazanej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1); od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 1a). W niniejszej sprawie, jako podstawę uznania, że strona pobrała świadczenie nienależne Kolegium wskazało przepis art. 10 ust. 1 pkt 2 u.p.o.u.a., zgodnie z którym świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują, jeżeli osoba uprawniona została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie lub w pieczy zastępczej. W ocenie organu, z uwagi na przebywanie małoletniego w domu pomocy społecznej, przyznane decyzją z dnia 14 września 2023 r., świadczenia z funduszu alimentacyjnego mu nie przysługiwały i w związku podlegają zwrotowi do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Z uwagi na brzmienie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Przyjęcie, że doszło do pobrania świadczenia nienależnego wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy, obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy m. in. osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09 – wszystkie przywoływane orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy przy tym podkreślić, że podstawą zwrotu jest nie tylko samo nie przysługiwanie przyznanego i wypłaconego omyłkowo świadczenia. Na organ nałożono obowiązek wykazania, że do nieuprawnionej wypłaty doszło wskutek naruszeń prawa, jakich świadomie dopuściła się osoba pobierająca świadczenia (wyrok WSA w Poznaniu z 24 listopada 2011 r., II SA/Po 867/2011). Wydanie przez organ decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek enumeratywnie wymienionych w przywołanym wyżej art. 2 pkt 7 ustawy. W przedmiotowej sprawie Kolegium nie wskazało jednak żadnej skonkretyzowanej przesłanki, która w jego ocenie została zrealizowana i miała stanowić o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane, koncentrując się jedynie na wykazaniu, że zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 2 u.p.o.u.a. świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie przysługuje, a strona nie powiadomiła organu o zmianach okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń. Z akt sprawy nadesłanych przez organy administracji nie wynika jednak by zmiany takie nastąpiły. Do wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (data wpływu do organu: 18 sierpnia 2023 r.) skarżąca dołączyła kserokopię m. in. decyzji z 9 marca 2021 r. w sprawie umieszczenia małoletniego F. K. w Domu Pomocy Społecznej w R. oraz decyzji z 23 lutego 2023 r. zmieniającą decyzję 5 listopada 2021 r. o ustaleniu odpłatności za pobyt małoletniego F. K. w R.). Tym samym rozpatrując sprawę przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ administracji miał informację o tym, że małoletni F. K. od marca 2021 r. przebywa w Domu Pomocy Społecznej w R. W zaskarżonej decyzji organ odwoławczy uznał natomiast, że skarżąca nie powiadomiła organów administracji o zmianie mającej wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego tj. o pobycie osoby uprawnionej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie (art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy). W ocenie Sądu trudno to stanowisko podzielić. Skoro małoletni przebywał w DPS-ie przed wszczęciem postępowania o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego to nie można twierdzić, że ustalenie tej okoliczności to zmiana mająca wpływ na prawo do świadczeń w rozumieniu art. 10 ust. 2 pkt 1 ustawy. Pomijając powyższe, nie sposób zaakceptować rozumowania organu odwoławczego zakładającego obowiązek strony informowania organu administracji o okolicznościach, które wynikają z przedstawionego przez stronę materiału dowodowego. Błędna czy niepełna ocena materiału dowodowego i pominięcie przez organ okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia nie mogą uzasadniać przerzucania skutków procesowych na stronę. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy nie przeanalizował definicji świadczenia nienależnie pobranego i nie "przypisał" ustalonego stanu faktycznego do żadnego z rodzajów tego świadczenia wskazanych w art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. Z żadnego przepisu ustawy nie wynika natomiast możliwość uznania za nienależnie pobrane świadczenia wypłaconego za okres pobytu osoby uprawnionej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, o czym organ administracji wiedział (powinien wiedzieć). Z tego względu zachodzi konieczność ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ odwoławczy. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy powinien też zwrócić uwagę na wynikającą z art. 32 Konstytucji RP zasadę równości podmiotów wobec prawa oraz zasadę zaufania do władzy publicznej wynikającą z art. 8 § 1 k.p.a. Skarżąca dołączyła do skargi kserokopię decyzji Kolegium dotyczącą brata F. K., z której to decyzji wynika, że podjęto w niej zupełnie inne rozstrzygnięcie. Podejmowanie przez ten sam organ administracji rozbieżnych rozstrzygnięć w takich samych okolicznościach faktycznych i prawnych narusza wskazane wyżej zasady. Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium powinno podjąć starania w celu wyeliminowania rozbieżności w orzecznictwie dotyczącym takich samych stanów faktycznych i prawnych. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji będzie związany oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku zgodnie z art. 153 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.