II SA/Gd 250/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Asesor WSA Justyna Dudek-Sienkiewicz (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 lipca 2024 r. sprawy ze skargi D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 14 grudnia 2023 r. nr SKO.421.841.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia 14 grudnia 2023 r. nr SKO.421.841.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku (dalej: Kolegium), po rozpatrzeniu odwołania D. M. (dalej: strona, skarżąca) od decyzji Prezydenta Miasta Słupska (dalej: organ I instancji) z dnia 22 sierpnia 2023 r., nr MOPR.VI.5211.000186.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Skarżąca wystąpiła w dniu 1 sierpnia 2023 r. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką T. M., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie przeprowadzony został wywiad środowiskowy. Wynika z niego, że D. M. mieszka z mężem oraz dwojgiem dorosłych dzieci, a do matki przychodzi każdego dnia i przebywa z nią od 8.00 do 24.00. Opiekę tę zgodnie z oświadczeniem świadczy od trzech lat. T. M. mieszka w trzypokojowym mieszkaniu z inną swoją córką R. M., która zajmuje dwa pokoje i która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. R. M. zajmuje się matką od czasu do czasu, tj. ok. 2 godzin dziennie. T. M. posiada łącznie 7 dzieci. Z uwagi na brak kontaktu logicznego z T.M. pracownik socjalny nie był w stanie stwierdzić, czy opiekę nad matką sprawuje wyłącznie D. M., czy też inne dzieci. T. M., lat 84, z uwagi na stan zdrowia wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Z informacji pozyskanych w drodze wywiadu wynika także, że skarżąca posiada pięcioletni staż pracy w latach 1987-1993 r. oraz jeden miesiąc zatrudnienia od 28 czerwca 2023 r. Decyzją z dnia 22 sierpnia 2023 r. organ I instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec braku możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności - art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 z późn. zm.), dalej zwanej ustawą lub u.ś.r. Kolegium, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium nie zgodziło się z organem I instancji w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Kolegium nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zgodnie z jednolitym obecnie orzecznictwem sądów administracyjnych, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Mimo to w ocenie Kolegium, decyzja odmowna była uzasadniona. Kolegium wskazało na dodatkowe ustalenia poczynione w postępowaniu odwoławczym, tj. że matka skarżącej od 16 listopada 2023 r. przebywała w szpitalu na oddziale neurologicznym, a w dniu 8 grudnia 2023 r. umieszczona została w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, co wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium nie kwestionowało, że matka skarżącej ze względu na wiek i stan zdrowia wymaga całodobowej opieki. Niemniej posiada ona jeszcze synów i córki, na których również ciąży obowiązek alimentacyjny. Natomiast fakt, że nie wspierają oni skarżącej w opiece nad matką, nie zwalnia ich z obowiązków alimentacyjnych względem matki. D. M., reprezentowana przez pełnomocnika, zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie wraz z decyzją ją poprzedzającą oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła "naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji" oraz "rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.". W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna, zaskarżona decyzja bowiem, mimo lakonicznego uzasadnienia, odpowiada prawu. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2023r., poz. 390), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powołanego unormowania wynika, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z dnia 21 sierpnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1124/18). Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest jednak przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (matką), w tym również rozważenie tego, czy wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącą i koniecznej w związku ze specyfiką niepełnosprawności jej matki opieki rzeczywiście stoi na przeszkodzie możliwości podjęcia przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. Zauważyć też należy, że w związku z faktem, iż matka skarżącej od 16 listopada 2023 r. przebywała w szpitalu na oddziale neurologicznym po przebytym udarze, a w dniu 8 grudnia 2023 r. umieszczona została w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, rozważania co do istnienia związku przyczynowo-skutkowego należy ograniczyć do okresu od złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego do dnia 16 listopada 2023 r. Wtedy bowiem najpóźniej ustała konieczność sprawowania nad T. M. opieki, który to obowiązek na stałe przeszedł najpierw na szpital, a następnie na zakład opiekuńczo-leczniczy. Zdaniem Sądu, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala uznać, iż w przedmiotowej sprawie skarżąca wypełniła wskazane wyżej przesłanki, tj. że wyłączną przyczyną niepodejmowania przez nią zatrudnienia jest sprawowanie opieki nad matką. O ile nie jest kwestionowane, że matka skarżącej wymaga całodobowej opieki, to jednak wątpliwości budzi oświadczenie skarżącej, że opiekę tę sprawuje wyłącznie ona. Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że T. M. posiada 7 dzieci. Mieszkała (do dnia 16 listopada 2023 r.) z córką R. M., w trzypokojowym mieszkaniu, zajmując jeden pokój. Z oświadczeń skarżącej (wywiady środowiskowe z dnia 8 sierpnia 2023 r. i 28 listopada 2023 r.) wynika, że R. M. jedynie sporadycznie zajmowała się matką, a ciężar opieki niemal w całości spoczywał na skarżącej. Skarżąca – mieszkając osobno z mężem i dwójką dorosłych dzieci – miała przebywać u matki od 8.00 rano do 24.00 sprawując nad nią opiekę. Materiał dowodowy jednak tego nie potwierdza. Po pierwsze, T. M. z uwagi na swój stan zdrowia nie mogła potwierdzić, kto i w jakim zakresie sprawuje nad nią opiekę, kontakt z nią był bowiem utrudniony. Po drugie, i skarżąca i R. M. niechętnie udzielały pracownikowi socjalnemu informacji. D. M. dopiero po kontakcie telefonicznym z prawnikiem udzieliła pracownikowi socjalnemu informacji, R. M. natomiast uważała, że sprawa nie dotyczy jej osoby (wywiad z dnia 28 listopada 2023 r.). Po trzecie, twierdzenia skarżącej są sprzeczne. Podaje ona bowiem, że opiekę nad matką w godzinach od 8.00 do 24.00 sprawuje od trzech lat, jednocześnie w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, tj. w lipcu 2023 r. pracowała na umowę zlecenie. Możliwe zatem było takie zorganizowanie opieki, aby skarżąca mogła podjąć zatrudnienie, co podważa wiarygodność jej twierdzeń. Po czwarte, skarżąca mająca lat 56, legitymuje się zaledwie pięcioletnim stażem pracy. Ostatnie zatrudnienie – nie licząc umowy zlecenia na okres miesiąca przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne – miało miejsce w 1993 r., czyli 30 lat temu. Skarżąca nie była zatem aktywna na rynku pracy od 30 lat. Nie pracowała również przed podjęciem się opieki nad matką, co miało miejsce, jak twierdzi, 3 lata temu, zatem podejmując się tej opieki nie musiała rezygnować z zatrudnienia. Jakkolwiek osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną, to w tej sprawie skarżąca tego nie wykazała. Wszystkie te okoliczności oceniane łącznie wskazują, że w rozważanym wypadku przeszkodą do podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia nie jest fakt sprawowania przez nią stałej, całodobowej opieki nad niepełnosprawną matką, lecz przyczyny leżące po stronie samej wnioskodawczyni - przede wszystkim brak chęci do podjęcia takiego zatrudnienia. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 p.p.s.a. - orzekł, jak w sentencji wyroku. Sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).