II SA/Gd 33/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) Protokolant Specjalista Agnieszka Pazdykiewicz po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi S. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 13 listopada 2023 r., nr SKO Gd/3732/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco: Wnioskiem z 10 marca 2023 r. S. D. (dalej: "Wnioskodawczyni", "Strona", "Skarżąca") wystąpiła do Burmistrza Gminy Kartuzy (dalej: "Burmistrz", "organ pierwszej instancji") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną ciotką M. H. Decyzją z 26 kwietnia 2023 r. Burmistrz, na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", odmówił Stronie przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał m.in., że podczas wywiadu środowiskowego ustalono, iż niepełnosprawna M. H. jest osobą całkowicie uzależnioną od pomocy innych, zaś Wnioskodawczyni, z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad ciotką, nie może podjąć żadnej pracy. Wskazano, że M. H. jest sierotą, niezamężną, bezdzietną - od urodzenia bez kontaktu. Niepełnosprawna jest osoba leżącą, karmioną, przewijaną, kąpaną, poddawaną masażom. W ocenie pracownika socjalnego Strona sprawuje stałą i osobistą opiekę nad niepełnosprawną ciotką. Po przytoczeniu treści art. 17 u.ś.r. Burmistrz ocenił, że Wnioskodawczyni nie jest uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. W wyniku wniesionego od powyższej decyzji odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 13 listopada 2023 r. utrzymało ją w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności M. H. jest ciotką Wnioskodawczyni. Po przytoczeniu treści przepisów art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Kolegium wskazało, że został w nich zawarty katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Organ odwoławczy podkreślił, że zamiarem ustawodawcy było wyodrębnienie jednego z warunków, od którego uzależnił powstanie prawa do ww. świadczenia. Tym warunkiem jest opieka wykonywana wobec osoby legitymującej się znacznym stopniem niepełnosprawności związana z obowiązkiem alimentacyjnym. Kolegium podało, że zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.) - dalej: "k.r.o.", obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. A zatem, przepisy art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. w konfrontacji z przepisami k.r.o. jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Organ odwoławczy wskazał, że Strona, dla której M. H. jest ciotką, nie należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, albowiem zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek ten obciąża jedynie rodzeństwo, nie obciąża natomiast wstępnych i zstępnych rodzeństwa. Wnioskodawczyni, jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym, nie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie ma do niej zastosowania również art. 17 ust. 1a tej ustawy. Kolegium podkreśliło, że na gruncie u.ś.r. nie przyznano prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom niepozostającym w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, w tym krewnym w linii bocznej. W skardze na decyzję organu odwoławczego S. D. wskazała, że jest jedyną osobą, która zajmuje się M. H. Skarżąca podała, że jej ciotka ma 66 lat, jest osobą z głębokim porażeniem mózgowym od urodzenia, od 13 lat nie chodzi, wyłącznie leży (wcześniej można było z nią przejść parę metrów), nie mówi i nie ma z nią żadnego kontaktu. Strona podkreśliła, że M. H. jest osobą całkowicie bezradną i całkowicie od niej uzależnioną, wykonuje przy niej wszystkie czynności, jak u noworodka (kąpanie, przewijanie, obcinanie włosów i paznokci, balsamowanie, karmienie itp.). Skarżąca wskazała, że M. H. nie jest w stanie poradzić sobie w żadnej sytuacji ani czynności życia. Strona podała, że ciotka mieszka razem z nią i sprawuje nad nią całodobową opiekę, bo takiej wymaga. Skarżąca nie zgodziła się tym samym z odmową przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ jest jedyną osobą, która zajmuje się ciotką (będącą bezdzietną panną i sierotą). Strona podała, że ma 39 lat, męża, dwie córki i tak naprawdę nie skorzystała jeszcze z żadnych uroków życia, gdyż los napisał jej inaczej - całkowicie poświęciła się opiece nad ciotką, a wcześniej nad jej matką (babcią Skarżącej), która zmarła dwa lata temu. W ocenie Strony ograniczenie jej do art. 128 k.r.o. nie jest w pełni zgodne z jej sytuacją, albowiem jest ona jedyną osobą, która opiekuje się ciotką. Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje: Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 13 listopada 2023 r. utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Gminy Kartuzy z 26 kwietnia 2023 r. odmawiającą S. D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną ciotką M. H. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), która w art. 17 szczegółowo określa przesłanki, od których spełnienia uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie natomiast do art. 17 ust. 1a ww. ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy zauważyć, że w regulacji zawartej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązał wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.). Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. Z tych względów dokonując wykładni omawianego przepisu należy odwołać się do unormowań k.r.o. w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie natomiast z art. 617 k.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się wstępnych (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Mając na uwadze przytoczone powyżej regulacje należy zauważyć, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Co za tym idzie - krewni w linii bocznej, jak również osoby niespokrewnione, nie są objęci obowiązkiem alimentacyjnym. Przenosząc powyższe regulacje na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że S. D. jest siostrzenicą M. H. Skarżąca nie jest zatem krewną w linii prostej M.H., ale krewną w linii bocznej. Zasadnie zatem przyjęto w zaskarżonej decyzji, że Strona nie wchodzi do określonego przepisami k.r.o. kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec M. H. Z tego też powodu Skarżącej nie przysługuje prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad ciotką M. H. Należy wskazać, że od podjęcia przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: "NSA") uchwały z 9 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS 5/13 (ONSAiWSA 2014/3/36) w orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie wskazuje się, że osoba, która nie jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, i to bez względu na to, czy faktycznie taką opiekę sprawuje (por. wyroki NSA: z 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2091/20, czy z 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2505/20, przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z tezą ww. uchwały osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. W uzasadnieniu ww. uchwały NSA wskazał, że nie można powołując się na ogóle zasady konstytucyjne wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Uchwała ta zachowała przy tym aktualność na tle obecnie obowiązującego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 23 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1637/21). Dodatkowo należy wskazać, że przepisy stanowiące podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego były przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego (dalej: "TK", "Trybunał"). W wyrokach z 15 listopada 2006 r. sygn. akt P 23/05 (OTK-A 2006/10/151) i z 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 (OTK-A 2008/6/109) Trybunał nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, TK wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono, że celem tych regulacji jest to, aby osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Podsumowując dotychczasowe rozważania należy podkreślić, że istotnym elementem decydującym o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest istnienie po stronie opiekuna obowiązku alimentacyjnego. Z tym obciążeniem prawodawca racjonalnie i zgodnie z zasadą równości i sprawiedliwości społecznej połączył uprawnienie do otrzymania świadczenia. Nie jest sprzeczne z zasadą ochrony i opieki nad rodziną ograniczenie kręgu osób zobowiązanych do alimentacji do niektórych tylko członków rodziny. Konsekwentnie więc trzeba było skorelować z tym obowiązkiem uprawnienie do uzyskania świadczenia (por. wyrok WSA w Gliwicach z 20 stycznia 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 1154/20). Wobec tego nie można, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok NSA z 7 marca 2019 r. sygn. akt I OSK 4353/18). Wobec tego należało podzielić stanowisko Kolegium, że brak obowiązku alimentacyjnego pomiędzy S. D. a M. H. wyklucza możliwość przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę uznając ją za nieuzasadnioną.[pic]