II SA/Gd 348/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędziowie: Sędzia NSA Joanna Zdzienicka-Wiśniewska Asesor WSA Jakub Chojnacki (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2024 r. w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 28 lutego 2024 r., nr SKO.421.118.2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku na rzecz skarżącego W. K. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. 1. Pan W. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku (SKO) z 28 lutego 2024 r., w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. 2. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: 3. Wójt Gminy Nowa Wieś Lęborska rozpoznając wniosek skarżącego (data wpływu do organu: 19 grudnia 2023 r.), decyzją z 5 stycznia 2024 r. odmówił mu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopu żoną, J. K. 4. Organ ustalił, że mieszka ona z mężem w J. i posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane dnia 29 listopada 2023 r., z którego wynika, że nie da się ustalić momentu powstania niepełnosprawności, natomiast ustalony stopień datuje się na 1 listopada 2023 r., a więc w momencie, gdy miała 61 lat. Wymaga pomocy w wykonywaniu czynności dnia codziennego, tj. utrzymaniu higieny stomii, czynnościach higienicznych, prowadzeniu gospodarstwa domowego. Skarżący podaje żonie leki, przygotowuje posiłki, zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa domowego, robi zakupy, umawia wizyty lekarskie, towarzyszy żonie podczas wizyt lekarskich, realizuje recepty. W ocenie Wójta, J. K. ze względu na sytuację zdrowotną i życiową bezwzględnie wymaga stałej pielęgnacji, opieki i wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, gdyż jest niezdolna do samodzielnej egzystencji. Opiekę tę zapewnia jej mąż, który w związku z tym nie podejmuje zatrudnienia, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie pobiera przy tym świadczeń z ZUS ani z KRUS oraz nie posiada gospodarstwa rolnego. 5. W ocenie organu nie było jednak możliwe przyznanie wnioskowanego świadczenia, ponieważ stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, aby je otrzymać, niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki powinna powstać do 18 roku życia lub 25 roku życia, jeżeli kontynuuje naukę w szkole lub w szkole wyższej. Natomiast z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności J. K. wynika, nie da się ustalić momentu powstania niepełnosprawności, a ustalony stopień datuje się na 1 listopada 2023 r., a więc w momencie, gdy kiedy miała 61 lat. 6. Wójt powołał się także na art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym, jak wskazał, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem J. K. jest w związku małżeńskim z W. K., który legitymuje się orzeczeniem o stopniu lekkim niepełnosprawności. 7. SKO rozpoznając odwołanie skarżącego, decyzją z dnia 28 lutego 2024 r. uchyliło decyzję organu pierwszej instancji w całości i przyznało skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną, J. K.: w kwocie 2458 zł miesięcznie od 1 października 2023 r. do 31 grudnia 2023 r., w kwocie 2988 zł jednorazowo za okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 stycznia 2024 r., w kwocie 206,10 zł jednorazowo za okres od dnia 1 lutego 2024 r. do dnia 2 lutego 2024 r. 8. Zdaniem Kolegium nie jest dopuszczalne wydanie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że pomimo nieuchylenia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, konieczne jest dokonanie takiej wykładni przepisów ustawy, która nie byłaby sprzeczna ze stanowiskiem Trybunału. W świetle powyższych rozważań Kolegium uznało, że organ pierwszej instancji błędnie stwierdził, iż zastosowanie znajduje art. 17 ust. 1b u.ś.r. Nie było zatem podstaw do odmowy przyznania W. K. wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony jeden warunków określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r., mianowicie ten, że daty powstania niepełnosprawności J.K. nie da się ustalić. 9. Kolegium za błędny uznało także drugi powód odmowy skarżącemu przyznania świadczenia wskazując, że przyjęcie literalnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest nie do pogodzenia z założeniem o racjonalności ustawodawcy, gdyż niweczyłoby możliwość przyznania świadczenia w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie, pomimo że na małżonku ciąży względem jego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. normuje jedynie przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Małżonek osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. 10. Kolegium na podstawie zebranego przez organ pierwszej instancji materiału dowodowego uznało, że W. K. spełnia wszystkie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na żonę. Wyjaśniło następnie, że zgodnie z obwieszczeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 listopada 2022 r. w sprawie kwoty świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2023 (M.P.2022.1070), wysokość świadczenia pielęgnacyjnego w 2023 r. wynosi 2458 zł. Stosownie do treści obwieszczenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 listopada 2023 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2024 (M.P.2023.1224), wysokość świadczenia pielęgnacyjnego w 2024 r. wynosi 2988 zł. 11. J. K. posiadała orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Lęborku z 29 listopada 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydane do 30 listopada 2025 r. 12. Wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności złożono w dniu 17 października 2023 r. Z kolei wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożono w dniu 19 grudnia 2023 r. 13. J. K. zmarła 2 lutego 2024 r. 14. We wniesionej do Sądu skardze domagano uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając organowi naruszenie art. 63 ust. 12 ustawy z dnia 7 lipca 2023 o świadczeniu wspierającym poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na jego pominięciu i przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na okres do dnia śmierci osoby niepełnosprawnej, tj. do dnia 2 lutego 2024, a nie do dnia 31 marca 2024, tj. do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki. 15. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. 16. Sąd zważył, co następuje: 1. Skarga była uzasadniona. 2. Istotą sporu w sprawie było okres, do którego przyznano skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne, w związku z opieką nad niepełnosprawną i nieżyjącą już żoną. 3. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm. – dalej jako "u.ś.r."). w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. 4. Z dniem 1 stycznia 2024 r., na podstawie art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429 ze zm.; dalej jako: "u.ś.w."), znowelizowano ustawę o świadczeniach rodzinnych, między innymi przez dodanie przepisu art. 17 ust. 4a, zgodnie z którym w przypadku śmierci osoby wymagającej opieki, osoba sprawująca opiekę zachowuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki. 5. Analiza powyższej regulacji prowadzi do wniosku, że ustawodawca w znowelizowanym stanie prawnym przewidział, że w przypadku śmierci osoby wymagającej opieki świadczenie przysługuje za miesiąc, w którym doszło do zgonu oraz kolejny miesiąc kalendarzowy. 6. Ponieważ wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wpłynął do organu pierwszej instancji w poprzednim stanie prawnym, koniecznym jest wyjaśnienie relacji pomiędzy tą okolicznością, a przepisem art. 17 ust. 4a u.ś.r. W przypadku zmiany przepisów w trakcie prowadzonego postępowania, ocena stanu prawnego, który powinien mieć zastosowanie w sprawie, wymaga uwzględnienia przepisów przejściowych. W u.ś.w. przepisy przejściowe zamieszczone zostały w art. 63. Zgodnie z art. 63 ust. 1 tej ustawy, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43, w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Z przywołanego przepisu wynika zatem, że art. 17 ust. 4a u.ś.r., jako przepis który wszedł w życie w dniu 1 stycznia 2024 r., nie może być w niniejszej sprawie zastosowany. 7. Jednakże uwadze nie powinna umknąć treść art. 63 ust. 12 u.ś.w., zgodnie z którym w przypadku śmierci osoby wymagającej opieki, osoba pobierająca na podstawie ust. 1-4 świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43, albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie zmienianej w art. 51, zachowuje, do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki, prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego albo do zasiłku dla opiekuna, chyba że zgon osoby wymagającej opieki nastąpił przed dniem 1 stycznia 2024 r. Przepis ten stanowi wyjątek od reguły określonej w art. 63 ust. 1 u.ś.w., nakazującej stosować w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne przepisy dotychczasowe. Wprowadza on bowiem przedłużenie terminu przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku śmierci podopiecznego o termin odpowiadający terminowi wskazanemu w art. 17 ust. 4a u.ś.r., o ile zgon nastąpił po dniu 1 stycznia 2024 r. Wynika z niego bowiem, że w stosunku do opiekunów, którzy pobierali świadczenie na podstawie ust. 1 – 4 ustawodawca wprowadził nową regułę pozwalającą zachować im prawo do świadczenia, nawet po śmierci osoby wymagającej opieki. Celem powyższego jest wsparcie opiekunów osób niepełnosprawnych zapewniając im "osłonową" wypłatę świadczenia do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości, że celem regulacji zawartej w art. 63 ust. 12 u.ś.w. było również zrównanie sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych pobierających przyznane już świadczenia przed wejściem w życie nowelizacji u.ś.r. z opiekunami osób niepełnosprawnych, którzy świadczenie uzyskują na podstawie decyzji wydawanych w postępowaniach wszczętych na podstawie nowych przepisów. Wskazuje na to wyraźnie wykładania końcowej części art. 63 ust. 12 u.ś.w. zawierająca ograniczenie zastosowania tego przepisu w zależności od momentu śmierci podopiecznego. W przypadku śmierci osoby wymagającej opieki, osoba pobierająca świadczenie pielęgnacyjne zachowuje prawo do niego do ostatniego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym nastąpił zgon osoby wymagającej opieki, chyba że zgon tej osoby nastąpił przed dniem 1 stycznia 2024 r. Wnioskując a contrario, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostaje zachowane w "przedłużonym" terminie w przypadku, gdy zgon podopiecznego nastąpił po dniu 1 stycznia 2024 r. W ten sposób ustawodawca, zgodnie z wynikającą z art. 32 Konstytucji RP zasadą równości w taki sam sposób potraktował opiekunów osób niepełnosprawnych w przypadku śmierci podopiecznego, niezależnie od momentu przyznania świadczenia. W ocenie Sądu powyższe regulacja odpowiada konstytucyjnej zasadzie równości podmiotów wobec prawa ujętej w art. 32 Konstytucji RP. 8. Powyższe rozważania uzupełnić należy o kwestię interpretacji zwrotu "osoba pobierająca na podstawie ust. 1 – 4 świadczenie pielęgnacyjne". Wykładnia językowa (literalna) skłania do przyjęcia, że w tym przepisie chodzi o osoby, którym przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne na podstawie decyzji właściwego organu wydanej przed dniem 31 grudnia 2023 r. i świadczenie to "pobierały" tzn. było już wypłacane. Takie wąskie rozumienie analizowanego przepisu jest jednak nieuzasadnione, albowiem pozostawia poza zakresem jego zastosowania osoby, które (tak jak skarżący) złożyły wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ale postępowanie w ich sprawie nie zostało zakończone decyzją ostateczną przed 31 grudnia 2023 r. Do postępowania w takich sprawach należy stosować przepisy dotychczasowe, pozbawione regulacji o przedłużonym terminie przyznania świadczenia, a jednocześnie nie obejmuje ich literalnie rozumiany art. 63 ust.12 u.ś.w. 9. W ocenie Sądu wykładania prokonstytucyjna, uwzględniająca zasadę równości podmiotów wobec prawa oraz omówiony wyżej cel, jaki przyświecał ustawodawcy nowelizującemu kwestię przyznawania świadczeń, nakazują przyjąć, że za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne w rozumieniu art. 63 ust. 12 u.ś.w. uznać należy także osobę, która wystąpiła z wnioskiem o przyznanie tego świadczenia, spełniała przesłanki jego przyznania, ale postępowanie w jej sprawie nie zostało zakończone decyzją o jego przyznaniu wydaną przed dniem 31 grudnia 2023 r. Przyjęcie odmiennej wykładni naruszałoby zasadę równości zawartą w art. 32 Konstytucji RP oraz cel nowelizacji u.ś.r. Bez uzasadnienia bowiem różnicowało było sytuację prawną osób uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, których prawo do świadczenia powstało przed 31 grudnia 2023 r. i w tej dacie potwierdzone zastało decyzją ostateczną oraz osób, którzy decyzję uzyskali dopiero po tej dacie, pomimo że również złożyli stosowny wniosek w roku 2023. 17. Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. art. 145 § 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm. – dalej jako "P.p.s.a.") orzekł, jak w pkt 1. wyroku. 18. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964), zasądzając od Kolegium na rzecz skarżącego kwotę 480 zł, na którą składa zwrot kosztów zastępstwa procesowego. 19. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym, odpowiednio do art. 119 pkt 2 P.p.s.a., z uwagi na wniosek skarżącego o rozpatrzenie sprawy w tym trybie. 20. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, stosowne do art. 153 P.p.s.a., SKO zobowiązane będzie zastosować ocenę prawną wyrażoną przez sąd powyżej.