II SA/Gd 361/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Jędrkowiak po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skarg P. B.-Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 maja 2009r., nr [...] w przedmiocie zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego postanawia odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy. W dniu 13 listopada 2009r. wpłynął wniosek P. B.-Z. o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, iż jej sytuacja materialna nie pozwala na ustanowienie pełnomocnika celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Podała, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z trojgiem dzieci w wieku 9, 5 i 2 lata. Mąż skarżącej odbywa karę pozbawienia wolności. Rodzina zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym, gdzie głównym najemcą jest matka skarżącej. Jedynym dochodem jest wynagrodzenie za prace wnioskodawczyni w wysokości 1.275,94 zł netto. W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych wnioskodawczyni, Sąd, pismem z dnia 17 listopada 2009 r. (doręczonym w dniu 20 listopada 2009 r.), zobowiązał skarżącą do przedłożenia szeregu dokumentów źródłowych, które uznał za niezbędne do ustalenia rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej rodziny wnioskodawczyni (m.in. zażądano wyciągów z rachunków bankowych). Pouczono także wnioskodawczynię, że niezastosowanie się do treści wezwanie może być potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) i może skutkować negatywnym rozstrzygnięciem w przedmiocie wniosku. W odpowiedzi skarżąca złożyła oświadczenie, iż ani ona ani jej mąż żadnych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych nie posiada. Przedłożone zostały zaświadczenia o uczęszczaniu dzieci do szkoły. W odpowiedzi na wezwanie do wykazania kosztów utrzymania dzieci. Skarżąca wskazała, iż pomimo zamieszkiwania z matką prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, uiszcza kwotę 350 zł tytułem partycypowania w kosztach utrzymania mieszkania. Pomimo powyższych wyjaśnień referendarz sądowy uznał, iż sytuacja skarżącej nie jest ustalona w takim stopniu, aby można było rozstrzygać o zasadności wniosku i ponownie wezwał skarżącą (wezwanie doręczono w dniu 7 grudnia 2009r.) do przedłożenia dokumentów i złożenia wyjaśnień: zaświadczenia od pracodawcy, iż w 2009r. należne skarżącej wynagrodzenie za pracę przekazywane jej było do rąk własnych, a nie na rachunek bankowy; dokumentu potwierdzającego rozwiązanie przez męża skarżącej umowy rachunku bankowego, na który otrzymywał wynagrodzenie podczas wykonywania pracy na terenie Norwegii, gdyż ze znajdującej się w aktach sprawy kserokopii umowy o pracę wynika, iż wynagrodzenie było przelewane na konto męża skarżącej; przedłożenia dokumentów obrazujących koszty utrzymania mieszkania, w którym mieszka skarżąca – wysokość czynszu, opłat za energię elektryczną, gaz, zakup opału; dokumentów obrazujących koszty utrzymania rodziny i edukacji dzieci – zaświadczenia o uczęszczaniu dzieci do szkoły nie stanowią takich dokumentów, należy przedłożyć dokumenty oraz złożyć oświadczenia jakie to są koszty i ile konkretnie wynoszą. W odpowiedzi skarżąca nadesłała pismo wywodząc, iż dokumenty jakie mogły zostać przedłożone znajdują się w aktach sprawy. Zaś przedłożenie innych w terminie 7 dni jest niewykonalne. Odnośnie kosztów uczęszczania dzieci do szkoły i przedszkola to skarżąca wskazała, iż jest to kwota 400 zł miesięcznie. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 23 grudnia 2009r. odmówił P. –Z. prawa pomocy. Na powyższe postanowienie, w ustawowo przewidzianym terminie skarżąca wniosła sprzeciw. Zdaniem skarżącej sprawa w przedmiocie zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego jest złożona, tym samym niezbędne jest ustanowienie dla skarżącej fachowego pełnomocnika. Nadto wskazała, że wszelkie dokumenty niezbędne do oceny jej sytuacji materialnej znajdują się w aktach sprawy. Dodatkowo podtrzymała dotychczasową argumentację zawartą we wniosku o przyznanie jej prawa pomocy oraz w pismach kierowanych do Sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl przepisu art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), w związku z wniesieniem sprzeciwu, postanowienie Referendarza sądowego z dnia 23 grudnia 2009r. utraciło moc. Tym samym wniosek o przyznanie prawa pomocy przechodzi do właściwości sądu. Stosownie do treści art. 245 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast zgodnie z przepisem art. 246 § 1 powołanej ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zważyć należy, że celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej, realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych wskazanych w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowo-administracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214. Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Według poglądów doktryny prawniczej, które Sąd orzekający podziela, w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (por. Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Hanna Knysiak-Molczyk, LexPolonica) Zatem, rzeczą wnioskodawcy jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa była powyżej. Tym samym, na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W niniejszej sprawie przedmiotem wniosku jest zwolnienie od kosztów sądowych poprzez ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, co wyczerpuje żądanie przyznania pomocy w zakresie częściowym. Analizując okoliczności podniesione we wniosku i dane zawarte w oświadczeniu wnioskodawczyni, w sprzeciwie, Sąd uznał, iż skarżąca nie wykazała, że nie ma realnych możliwości finansowych pozwalających jej na poniesienie kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżąca nie spełnia przesłanek wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 omawianej ustawy. Jak wynika z akt sprawy skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z trojgiem dzieci w wieku 9, 5 i 2 lata. Mąż skarżącej odbywa karę pozbawienia wolności. Rodzina zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym, gdzie głównym najemcą jest matka skarżącej. Jedynym dochodem jest wynagrodzenie za prace wnioskodawczyni w wysokości 1.275,94 zł netto. Nadto skarżąca złożyła oświadczenie, iż ani ona ani jej mąż żadnych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych nie posiada. Przedłożone zostały zaświadczenia o uczęszczaniu dzieci do szkoły. Wskazała też, iż pomimo zamieszkiwania z matką prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i uiszcza kwotę 350 zł tytułem partycypowania w kosztach utrzymania mieszkania. Analiza akt sprawy, doprowadziła do wniosku, że dane zawarte we wniosku skarżącej są niewystarczające dla dokonania oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych. Z tych też względów skarżąca została zobowiązana do przedłożenia dokumentów źródłowych (w tym zaświadczeń), które nie tylko pozwoliłyby na weryfikację zawartych w nim danych, ale także potwierdzałyby podnoszoną przez stronę we wniosku trudną sytuację finansową, w jakiej się znajduje. Na uwagę zasługuje fakt, iż mimo wezwań Sądu, wnioskodawczyni nie przedstawiła wyciągu z posiadanego rachunku bankowego i rachunku swojego męża, a także nie przedstawiła dokumentów obrazujących koszty utrzymania mieszkania. Zdaniem Sądu za niewiarygodne należy uznać oświadczenie skarżącej, iż nie posiada ona rachunku bankowego. Ponadto nie przedstawiła zaświadczenia od pracodawcy, iż w 2009r. należne skarżącej wynagrodzenie za pracę przekazywane jej było do rąk własnych, a nie na rachunek bankowy. Podkreślenia wymaga fakt, iż w niniejszej sprawie skarżąca nie wykonała w całości zarządzenia referendarza. Ponadto twierdzenia skarżącej o trudnej sytuacji materialnej nie znalazły potwierdzenia w złożonych przez nią dokumentach. Natomiast wyciągi z posiadanych konta bankowych nie zostały w ogóle złożone, zaś żądanie odnośnie wykazania braku posiadania kont bankowych zostało przez skarżącą przemilczane. Argumentacja skarżącej, iż termin 7 dni jest zbyt krótki, nie usprawiedliwia braku aktywności skarżącej w wykazaniu zasadności złożonego wniosku, gdyż strona mogła wystąpić o przedłużenie tego terminu. Sąd wskazuje, że samo twierdzenie, iż dane zawarte we wniosku są prawdziwe, nie może być uznane za wystarczające, zwłaszcza w sytuacji gdzie niektóre okoliczności sprawy jasno wskazują, że skarżąca zataja fakty, które mogłyby spowodować odmowę przyznania prawa pomocy. Z tych właśnie względów przyznanie skarżącej prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu byłoby niezasadne, albowiem intencją ustawodawcy było, jak to wskazano powyżej, aby z prawa pomocy korzystały tylko osoby, które deklarują się niskim dochodami i wyjątkową sytuacją życiową. Przyznanie stronie prawa pomocy wiąże się z wykazaniem przez nią braku możliwości partycypowania w pełnych bądź jakichkolwiek kosztach postępowania. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne bądź poddają w wątpliwość twierdzenia skarżących o ich ubóstwie. Powtórzyć należy, że to sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, ponieważ to na nim spoczywa w tym zakresie ciężar dowodu. Rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy wyłącznie od tego, co zostanie przez stronę przedstawione, tym bardziej, że ma ona przedstawić Sądowi argumentację, która potwierdzałaby jej niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie określonych kosztów postępowania. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi odmówił wnioskodawczyni prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych.