II SA/Gd 367/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Ziółkowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Gorski Sędzia NSA Jan Jędrkowiak Protokolant Sekretarz Sądowy Małgorzata Kuba po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2007 r. sprawy ze skargi W. C. na decyzję Wojewody z dnia 23 września 2003 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie o zwrot nieruchomości oddala skargę. W. C. wystąpiła z wnioskiem o zwrot nieruchomości położonej w K., stanowiącej własność jej [...] J. D. We wniosku wskazała, że jest spadkobierczynią J. D., zmarłego w dniu [...]. w K., i A. D. Pozostałymi spadkobiercami są A. Ż., W. Ł. C., M. A. M., Z. S. i B. D.. Decyzją z dnia 10 maja 2002 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 142, art. 216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. ustawy o gospodarce nieruchomościami (tj.: Dz.U. z 2000 r., nr 46, poz. 543 ze zm.), Starosta orzekł o umorzeniu postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości położonej w K., Gmina S.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ administracji wskazał na ustalony stan faktyczny stanowiący podstawę podjętej decyzji. Ujawnił, że J. D. na podstawie przepisów o reformie rolnej przydzielono Orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej nr [...] z dnia 1 października 1963 r. [...] ha gruntów w K. z zasobu Państwowego Funduszu Ziemi (PFZ). Wskazaną nieruchomość rolną stanowiącą zasób gruntu PZF przekazano we władanie w części nie wydzielonej z nieruchomości znajdującej się we wspólnym władaniu do wspólnego rolniczego użytkowania. W aktach sprawy nie ma orzeczenia o wykonaniu aktu nadania, a prawo J. D. nie zostało ujawnione w księdze wieczystej do jego śmierci. Istnieją natomiast dokumenty potwierdzające, że J. D. użytkował [...] ha gruntów rolnych w części nie wydzielonej geodezyjnie i odprowadzał z tego tytułu podatki oraz starał się o przyznanie na własność [...] ha w K.. Prawo wynikające z aktu nadania przejął syn B., który pozostał na gospodarstwie. B. D. nie występował jednak o przekazanie [...] ha gruntów rolnych, a jedynie w 1990 r. wystąpił do Urzędu Gminy S. o przekazanie gruntu pod budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi. W 1980 r. grunty PZF położone w K. przekazano we władanie Spółdzielni A na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazania nieruchomości rolnych oraz innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej, w tym również działkę [...], o której część w 1990 r. ubiegał się B. D. Grunty przekazane spółdzielni zostały następnie podzielone geodezyjnie i sprzedane. Działka nr [...], na której znajdował się budynek mieszkalny, w którym mieszkał B. D., pozostaje własnością Spółdzielni A. B. D. zmarł w [...] r. nie nabywając prawa do gruntu pod budynkiem mieszkalnym. W ocenie organu brak było podstaw do zwrotu przedmiotowej nieruchomości w rozumieniu art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami, gdyż nie wydano w sprawie decyzji wywłaszczeniowej w oparciu o obowiązujące przepisy oznaczone we wskazanym przepisie, a grunty znajdujące się we władaniu J. D. były w czasie przekazania ich we władanie spółdzielni A własnością Skarbu Państwa. Nie ma również podstaw do prowadzenia postępowania w oparciu o przepisy ustawy o uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, gdyż osoba uprawniona nie żyje. Organ uznał nadto, iż brak jest podstaw do zwrotu gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha zapisanego w księdze wieczystej karta [...] i o pow. [...] ha karta [...] w K., stanowiącego przed wojną własność J. D. i A. D. Z odpisu w księdze wieczystej wynika, że wskazane nieruchomości przeszły na Skarb Państwa na mocy art. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945, nr 3, poz. 13). W odwołaniu od powyższej decyzji W. C. domagała się jej uchylenia i zwrotu nieruchomości. Uzasadniając swoje żądanie wskazała, że organ bezprawnie uznał, iż B. D. będąc jedynym spadkobiercą J. D. nie występował o zwrot [...] ha nieruchomości, a jedynie wnosił o zwrot gruntu pod budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi. Nieprawdą jest, że J. D. i B. D. nie starali się o zwrot nieruchomości. Dowodem starań o zwrot było orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] r. dotyczące ponad [...] ha gruntów w [...]. W aktach sprawy znajduje się wiele innych dokumentów świadczących o działaniach organów zmierzających do przekazania J. D. wskazanej nieruchomości. Rozpoznając odwołanie Wojewoda Decyzją z dnia 23 września 2003 r., nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyjaśnił, że J. i A. D. odebrano gospodarstwo rolne na skutek niespłacenia długoterminowej pożyczki bankowej. Grunty te zostały przejęte przez Państwowy Bank A na mocy licytacji z dnia [...] r. Następnie na podstawie dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, dekretu z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej oraz dekretu z dnia 6 listopada 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przedmiotowa nieruchomość została przejęta przez Skarb Państwa – Państwowy Fundusz Ziemi. J. D. pismem z dnia 29 stycznia 1965 r. zwrócił się o nadanie mu gospodarstwa rolnego z PFZ, w następstwie czego Prezydium Rady Narodowej orzeczeniem z dnia [...] r., nr [...], potwierdziło fakt zwrócenia gospodarstwa o obszarze [...] ha z zasobów PFZ na rzecz J. D. W aktach sprawy nie ma informacji potwierdzającej fakt wykonania aktu nadania własności ziemi, a w księdze wieczystej nie dokonano stosownego wpisu. W sensie prawnym przedmiotowa nieruchomość nadal stanowiła własność Skarbu Państwa. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych oraz innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostki gospodarki uspołecznionej, nieruchomość wraz z budynkami została przekazana Spółdzielni A, która grunty geodezyjnie podzieliła i sprzedała osobom trzecim. Ustalono, że również działka, na której stoi obecnie dom B. D. jest własnością Spółdzielni A. Bat skarżącej w 1990r. występował do organu o wykup nieruchomości, na której znajdują się zabudowania mieszkalne, ale do chwili swej śmierci nie nabył prawa własności. Biorąc pod uwagę zgromadzoną w sprawie dokumentację organ odwoławczy stwierdził, iż brak jest podstaw do zwrotu przedmiotowej nieruchomości, albowiem jej wywłaszczenie nie nastąpiło w oparciu o podstawę prawną określoną w art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Nieruchomość przekazana Spółdzielni A należała do Skarbu Państwa, a nie do [...] skarżącej, a zatem przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami nie mają do niej zastosowania. W skardze W. C. zarzucając naruszenie przepisów art. 7 i 77 k.p.a. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu wskazała, że organ odwoławczy błędnie stwierdził, iż przedmiotowe grunty stanowiły własność Spółdzielni A. Z ksiąg wieczystych obejmujących wskazaną nieruchomość wynika, że nadal stanowi ona własność Skarbu Państwa – Państwowego Funduszu Ziemi. Zatem rozstrzygnięcie organ oparł na błędnie ustalonym stanie faktycznym. Nadto, w ocenie skarżącej nie uwzględniono wszystkich przedłożonych przez nią dokumentów, a zwłaszcza pisma z dnia [...] r. , w którym Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zaświadczyło, że zostało J. D. zwrócone gospodarstwo o obszarze [...] ha położone w K. wraz z lasem. Skarżąca podkreśliła, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z prawem i jako taka winna zostać uchylona. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy wskazał, że skarżąca powołała szereg nieistotnych okoliczności pozbawionych znaczenia dla sprawy, m.in. załączyła odpis księgi wieczystej nieruchomości nr [...], podczas gdy wskazywała poprzednio działkę [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Art. 1 § 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) stanowi, iż sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji są zgodne z prawem. Wbrew zarzutom skargi organy administracji obu instancji rozstrzygając sprawę dokonały prawidłowych ustaleń faktycznych, prowadziły postępowanie w zgodzie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego oraz zastosowały właściwe przepisy prawa materialnego. Wniosek skarżącej o zwrot nieruchomości dotyczył nieruchomości położonych w K., dla których prowadzona jest księga wieczysta Kw nr [...] i [...] (poprzedni nr [...]). Na podstawie postanowienia Sądu Grodzkiego w W. z dnia 27 stycznia 1939 r. dokonano przybicia własności wskazanej wyżej nieruchomości, stanowiącej własność J. B. i A. D., na rzecz nabywcy Państwowego Banku A. Nieruchomość ta bowiem została wystawiona przez Państwowy Bank A na licytację w poszukiwaniu zaspokojenia zaległych rat pożyczki długoterminowej zaciągniętej w listach zastawnych powyższego Banku przez J. B. D. i A. D. Na podstawie dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, dekretu z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej oraz dekretu z dnia 6 listopada 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przedmiotowa nieruchomość została przejęta przez Skarb Państwa – Państwowy Fundusz Ziemi. Na wniosek J. D. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej orzeczeniem z dnia [...] r., nr [...], przydzieliło gospodarstwo o obszarze [...] ha położone w K. J. D.. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza, aby akt nadania własności został wykonany, a nowy właściciel ujawniony w księdze wieczystej. Z prawnego punktu wiedzenia w odniesieniu do wskazanej nieruchomości nie nastąpiła żadna zmiana właścicielska. Z przedkładanych nawet w toku postępowania sądowoadministracyjnego odpisów z ksiąg wieczystych obejmujących przedmiotową nieruchomość wynika, iż właścicielem jest Skarb Państwa - Państwowy Fundusz Ziemi. Później Spółdzielnia Produkcyjna A, której nieruchomość została przekazana na podstawie rozporządzenia z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych oraz innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej. W niniejszej sprawie ustalono, że przedmiotowa nieruchomość zlokalizowana w K., stanowiąca przed 1939 r. własność [...] skarżącej, została przejęta w 1939 r. na własność Państwowego Banku A na pokrycie zaległych rat pożyczki długoterminowej zaciągniętej przez J. i A. D. Artykuł 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tj.: Dz.U. z 2004 r., nr 261, poz. 2603 ze zm.) formułuje generalną zasadę zwracania wywłaszczonych nieruchomości, które stały się zbędne do realizacji celu publicznego, ze względu na który zostały wywłaszczone. Zgodnie bowiem z tym przepisem nieruchomość wywłaszczona lub jej część podlega zwrotowi na rzecz poprzedniego właściciela lub jego spadkobierców na ich wniosek, jeżeli stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Celem tej instytucji jest przywrócenie stanu stosunków własnościowych wywłaszczonej nieruchomości sprzed wydania decyzji wywłaszczeniowej przez zniesienie skutków, które ona wywołała, ze względu na odpadnięcie przesłanek jej wydania. Pokreślić należy, iż zwrot wywłaszczonej nieruchomości stanowi actio contradicta wobec wywłaszczenia, a tym samym i jedną z podstawowych przesłanek zwrotu. Przedmiotowy zakres nieruchomości podlegających zwrotowi na zasadach i w trybie określonym w art. 136 ustawy o gospodarce nieruchomościami wyznaczają art. 136 ust. 3 i 4 oraz art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Art. 136 ust. 3 wskazanej ustawy stanowi, że zwrotowi podlega nieruchomość wywłaszczona lub jej część. Z kolei art. 216 rozszerza zakres stosowania instytucji zwrotu na nieruchomości nabyte lub przejęte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustaw taksatywnie wymienionych w tym przepisie oraz przejętych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej i na potrzeby Tatrzańskiego Parku Narodowego. W świetle wskazanych przepisów przez pojęcie "nieruchomość wywłaszczona" należy rozumieć nieruchomość, w stosunku do której Skarb Państwa lub określona jednostka samorządu terytorialnego nabyła prawo rzeczowe w drodze instytucji wywłaszczenia rozumianej ściśle, a zatem na podstawie indywidualnej i konkretnej decyzji wywłaszczeniowej, wydanej na podstawie obowiązujących przepisów ustaw. Przepisy te nie stwarzają natomiast możliwości odzyskiwania nieruchomości przejętych na rzecz Państwa w drodze reformy rolnej bądź na podstawie innych przepisów niż wskazane w art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Podsumowując, stwierdzić należy, iż w niniejszej sprawie brak jest podstawowej przesłanki uzasadniającej żądanie skarżącej zwrotu nieruchomości, a mianowicie nie nastąpiło jej wywłaszczenie rozumiane jako odjęcie prawa własności poprzednikom prawnym skarżącej na rzecz Skarbu Państwa z tytułu realizacji celu publicznego. Pozbawienie własności J. i A. D. nie wiązało się z realizacją określonych celów publicznych, ale w istocie stanowiło konsekwencję naruszenia przez nich warunków umowy cywilnoprawnej pożyczki z Państwowym Bankiem A. Wniosku tego nie zmienia fakt, iż po zakończeniu II Wojny Światowej przedmiotowa nieruchomość przejęta została przez Skarb Państwa, albowiem już wówczas podmiotem, od którego nastąpiło przejęcie własności nie byli [...] skarżącej. W tym stanie rzeczy nie jest możliwy zwrot przedmiotowej nieruchomości w trybie ustawy o gospodarce nieruchomościami. Na zakończenie wskazać należy, iż w doktrynie przyjmuje się, że prawidłowe ustalenie, że konkretna nieruchomość nie mieści się w żadnej z kategorii nieruchomości podlegających zwrotowi w trybie i na zasadach określonych w rozdziale 6 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami, nie uzasadnia umorzenia postępowania w sprawie, lecz zobowiązuje do wydania decyzji o odmowie zwrotu nieruchomości z powodu braku podstawowej przesłanki, jaką jest mieszczenie się konkretnej nieruchomości w jednej z kategorii nieruchomości z art. 136 ust. 3 lub 4 albo art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami (T. Woś, Wywłaszczenie i zwrot wywłaszczonych nieruchomości, Warszawa 2004, s. 204-205). Sąd podzielając przytoczone stanowisko uznał, iż w tej konkretnej sprawie uchybienie polegające na zakończeniu postępowania poprzez jego umorzenie zamiast merytorycznej odmowy zwrotu nieruchomości, w zaistniałych okolicznościach faktycznych, w istocie nie ma wpływu na sytuację skarżącej i nie prowadzi do konieczności uchylenia zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku