II SA/Gd 433/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędziowie: Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok Sędzia NSA Jan Jędrkowiak (spr.) Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Katarzyna Gross po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2007 r. na rozprawie sprawy ze skargi K. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 maja 2006 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku okresowego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia 31 marca 2006 r., 2. określa, że wymienione w punkcie pierwszym decyzje nie mogą być wykonane, 3. zasądzą od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz adwokata A. M. kwotę 292,80 zł (dwieście osiemdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia 31 marca 2006 r., Prezydent Miasta w oparciu o art. 7, art. 38, art. 104 ust. 1, 2, 3, ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2004 r. Nr 64, poz. 593 ze zm.) oraz art. 104 i 108 k.p.a. wskazał, iż wypłacony w okresie od 01 listopada 2005 r. do 31 grudnia 2005 r. w łącznej wysokości 40,00 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Wpłaty nienależnie pobranego świadczenia należy dokonać do dnia 30 kwietnia 2006 r. W uzasadnieniu organ wskazał, iż K. R. była objęta pomocą w formie zasiłku okresowego od 01 listopada 2005 r. do dnia 31 grudnia 2005 r.. Z oświadczeń przez nią składanych jedynym dochodem dwuosobowej rodziny były alimenty , renty z ZUS oraz zasiłek rodzinny na syna. W ocenie organu K. R. zataiła fakt, iż jej syn P. O. od dnia 1 września 2005 r. otrzymuje pomoc pieniężną na kontynuowanie nauki w wysokości 486,30 zł miesięcznie. Łączny dochód rodziny wynosił 1.105,96 zł kryterium dochodowe wynosiło 632,00 zł tym samym nie było podstaw do udzielenia pomocy w formie zasiłku okresowego. Od powyższej decyzji odwołała się K. R., wskazując na swoją trudną sytuację materialną stwierdziła, iż nienależnie pobrane świadczenie nie było jej celem i zamiarem ani wprowadzeniem w błąd, gdyż pomoc pieniężna przyznana była na syna. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 10 maja 2006 r. Nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazało, iż przepisy art. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej stanowią, że pomoc społeczna ma na celu umożliwienie osobom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W szczególności, według art. 7 tejże ustawy, pomocy tej udziela się z powodów ubóstwa, sieroctwa, bezdomności, bezrobocia, niepełnosprawności, długotrwałej lub ciężkiej choroby itp. Niezbędne jest przy tym spełnienie kryteriów dochodowych wymienionych w art. 8 ustawy, z którego wynika, że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje m.in. rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, w przypadku odwołującej się 632 zł (316 +316). Kierując się tymi kryteriami organ I instancji przyznał wnioskującej zasiłek okresowy, decyzją z dnia 4 listopada 2005 r. w wysokości 20,00 zł. Organ I instancji stwierdził, iż niezależnie od spełnienia innych kryteriów warunkujących przyznanie pomocy K. R. posiada dochód niższy od kryterium dochodowego rodziny tj. 619,66 zł. Po pobraniu w/w świadczeń w dniu 20 marca 2006 r. organ I instancji otrzymał decyzję z dnia 06 października 2005 r. o przyznaniu P. O. - synowi odwołującej się, pomocy pieniężnej na kontynuowanie nauki w wysokości 486,30 zł, na okres od 01 września 2005 r. na czas nauki, do czasu jej ukończenia, nie dłużej jednak jak do ukończenia 25 roku życia. W tej sytuacji dochód, łącznie z w/w pomocą pieniężną przekroczył kwotę kryterium dochodowego rodziny wobec tego organ I instancji orzekł o pobraniu nienależnych świadczeń i obowiązku ich zwrotu. W przedstawionej sytuacji Kolegium uznało, że organ I instancji orzekając zwrot nienależnie pobranego zasiłku okresowego nie naruszył prawa, bowiem zgodnie z art. 104 ustawy o pomocy społecznej należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają zwrotowi, a ich wysokość oraz termin zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. K. R. na powyższą decyzję wniosą skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku podtrzymując dotychczasową argumentację i wskazując ponadto, iż winą za zaistniałą sytuację ponosi organ I instancji, który przyznając wszystkie świadczenia tj. zasiłki celowe, okresowe, pomoc na kontynuowanie nauki i świadczenia rodzinne wiedział o uzyskiwanym przez jej rodzinę dochodzie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podnosząc argumentacje zawartą w zaskarżonej decyzji. Nadto Kolegium podało, iż organem przyznającym pomoc jest Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie, jednakże ze względu na charakter świadczeń poszczególnymi sprawami zajmują się wyodrębnione działy i tak zasiłki celowe i okresowe przyznaje Rejon Pracy Socjalnej nr [...], zasiłki rodzinne – Dział Świadczeń Rodzinnych, pomoc na kontynuowanie nauki – Dział Specjalistycznej Pomocy Rodzinie, Strategii i Doradztwa Medycznego. Ponadto w trakcie przeprowadzanych aktualizacji wywiadów rodzinnych skarżąca zawsze wykazywała , że na jej dochód rodziny składa się renta, alimenty i zasiłek rodzinny pomijając kwotę 486,30 zł którą pobrał prowadzący wspólnie gospodarstwo domowe syn skarżącej P. O. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Art. 1 § 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz.1269) stanowi, iż sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Skarga K. R. zasługiwała na uwzględnienie jednakże z innych przyczyn niż te wskazane w skardze. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. 153 poz. 1270) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z analizy akt administracyjnych wynika, iż K. R. była objęta pomocą w formie zasiłku okresowego od 01 listopada 2005 r. do dnia 31 grudnia 2005 r.. Z oświadczeń przez nią składanych jedynym dochodem dwuosobowej rodziny były alimenty, renta z ZUS oraz zasiłek rodzinny przyznany na syna P. O. Zgodnie z założeniami i celem ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2004r., Nr 64, poz. 593, ze zm.) pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi (art. 2 ustawy). Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa powyżej przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ustawy). Zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego . Przysługuje rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny. Jego wysokość ustala się w przypadku rodziny do wysokości różnicy między kryterium dochodowym rodziny a dochodem tej rodziny ( art. 38 ustawy o pomocy społecznej ). Stanowiący materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji art. 98 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Natomiast świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub w okolicznościach niepowiadomienia o zmianie sytuacji osobistej i majątkowej (art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej). Zgodnie z ustaleniami organu, K. R. zataiła fakt, iż jej syn P. O. od dnia 1 września 2005 r. otrzymuje pomoc pieniężną na kontynuowanie nauki w wysokości 486,30 zł miesięcznie. Łączny dochód rodziny wynosił 1.105,96 zł kryterium dochodowe wynosiło 632,00 zł tym samym w ocenie organu nie było podstaw do udzielenia pomocy w formie zasiłku okresowego. Powyższa okoliczność uzasadniała wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenie. Prawidłowa wykładnia przepisu art. 98 nakłada na organ obowiązek ustalenia terminu i wysokości zwrotu należności (świadczenia nienależnie pobranego), co poprzedzone powinno zostać postępowaniem wyjaśniającym sytuację osoby lub rodziny, również pod kątem zaistnienia przesłanek wymienionych w art. 104 ust. 4, które mogą uzasadniać odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia nienależnego. Zgodnie bowiem z tym ostatnim przepisem, w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca wniosek taki złożyła, natomiast podkreślić należy, że z akt sprawy nie wynika również, aby skarżąca została pouczona o możliwości złożenia wniosku, o którym mowa wyżej. Takiego stanu rzeczy nie można aprobować, szczególnie w sytuacji, gdy organ I instancji w wydanych decyzjach poucza stronę o obowiązku zgłaszania każdej zmiany w sytuacji majątkowej. Zauważyć można, że dopiero więc w skardze strona przytacza argumenty, które mogą wskazywać na celowość rozważenia takiego wniosku.Skoro strona nie została pouczona o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia nienależnego i nie składała wniosku w trybie art. 104 ust. 4, wniosek taki powinien zostać złożony przez pracownika socjalnego bądź rozważony z urzędu przez organ. Taki sposób rozumienia art. 98 w związku z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej gwarantuje zapewnienie celów pomocy społecznej, o których mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Poprzez zaniechanie, o którym mowa wyżej, organ naruszył przepisy prawa materialnego - art. 98 w związku z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, co miało wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie orzekające w sprawie organy poprzez zaniechanie wyjaśnienia aktualnej sytuacji skarżącego naruszyły przepisy postępowania administracyjnego, art. 7, art. 77 i art. 80 Kpa, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W myśl przepisu art. 7 Kpa, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Ponadto stosownie do art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Z cytowanych wyżej przepisów postępowania, niezależnie od obowiązków nałożonych ustawą o pomocy społecznej, wynika, że na organie administracji spoczywa obowiązek dokładnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla danej sprawy okoliczności faktycznych. Prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego będzie możliwe tylko wówczas, gdy zostaną wszechstronnie wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne sprawy. Zatem niniejsze postępowanie w przedmiocie zwrotu nienależnego świadczenia winno być poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym, przewidzianym w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, czemu organ powinien dać wyraz w decyzji kończącej to postępowanie. Wprawdzie skorzystanie z uprawnienia przewidzianego w art. 104 ust. 4 pozostawiono swobodnej ocenie organu, jednakże bez przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego sytuację osobista i majątkową świadczeniobiorcy brak jest możliwości skontrolowania, czy ocena taka nie narusza granic swobodnego uznania. Wskazać ponadto należy, iż adresatem decyzji z dnia 6 października 2005 r. jest P. O. Natomiast w sprawie nie wyjaśniono, czy skarżąca wiedziała o otrzymanych przez jej syna świadczeniach, ewentualnie kiedy się o nich dowiedziała. Ma to istotne znaczenie dla kwestii świadomości pobierania świadczeń przez skarżącą i uznanie ich za świadczenia nienależne. Powyższe naruszenia przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania skutkować muszą uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, stosownie do art. 145 § 1 pkt a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji przeprowadzi analizę sytuacji osobistej i materialnej wnioskodawczyni, rozważając, czy w niniejszej sprawie nie zachodzi przypadek szczególny, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. W ocenie Sądu żądanie przez organ I instancji zwrotu wydatków na udzielone świadczenie może bowiem zniweczyć skutki pomocy udzielonej skarżąceej. Ewentualne odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia należnie pobranego powinno również przyjąć formę decyzji administracyjnej. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny na mocy art. 145 § 1 pkt a i c oraz art. 134 i art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, iż uchylone decyzje nie mogą być wykonane. Rozstrzygniecie to uniemożliwia wykonanie decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku. Wykonanie wadliwych decyzji w tym czasie byłoby bowiem aksjologicznie nieuzasadnione i prowadziło do naruszenia praw i interesów strony postępowania. W związku z uwzględnieniem skargi, Sąd na podstawie art. 250 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz adwokata A. M. kwotę 292,80 zł tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.