II SA/Gd 476/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Jakub Chojnacki Protokolant Specjalista Kinga Czernis po rozpoznaniu w dniu 8 października 2025 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi D. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 23 kwietnia 2025 r. nr SKO Gd/1442/25 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku stałego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z dnia 10 stycznia 2025 r. nr CPS6.III.6010.64.2025. D. Z. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku stałego. Skargę wniesiono w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z 12 marca 2024 r. nr CPS6.III.6010.94.2024 Prezydent Miasta Gdańska przyznał D. Z. zasiłek stały od dnia 1 marca 2024 r. w wysokości 406,93 zł miesięcznie. W tej decyzji strona została pouczona o obowiązku, jaki ciąży na niej z mocy art. 109 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (dalej jako u.p.s.) dotyczącym poinformowania właściwego organu o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej strony, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Do organu wpłynęło pismo ZUS z 7 października 2024 r., że strona pobierała świadczenie rehabilitacyjne, którego wysokość netto wyniosła 8.686,01 zł (wypłacone 19 kwietnia 2024 r.), 5.073,13 zł (wypłacone 10 czerwca 2024 r.), 2.416,30 zł (wypłacone 24 czerwca 2024 r.), 2.203,52 zł (wypłacone 22 lipca 2024 r.), 2.856,60 zł (wypłacone 30 sierpnia 2024 r.), 2.448,80 zł (wypłacone 23 września 2024 r.), o czym nie poinformowała niezwłocznie pracownika socjalnego. W związku z przekroczeniem przez stronę kryterium dochodowego i złożoną przez nią rezygnacją z zasiłku stałego, decyzją z 9 października 2024 r. nr CPS6.III.6010.138.2024 Prezydent Miasta Gdańska uchylił decyzję z 12 marca 2024 r. i odmówił przyznania zasiłku stałego od 1 września 2024 r. Decyzją z 10 stycznia 2025 r. nr CPS6.III.6010.64.2025 Prezydent Miasta Gdańska ustalił kwotę należności z tytułu świadczenia nienależnie pobranego w formie zasiłku stałego dla osoby w rodzinie w wysokości 2.034,65 zł za okres od 1 kwietnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. i odmówił odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych przez stronę za ww. okres świadczeń. W uzasadnieniu organ przypomniał, że zgodnie z art. 37 ust. 2 pkt 2 u.p.s. zasiłek stały w przypadku osoby w rodzinie, ustala się w wysokości różnicy między kwotą stanowiącą 130% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a dochodem na osobę w rodzinie. Wobec niespełnienia przez stronę wymogu przesłanki dochodowej (art. 37 ust. 1 pkt 2 u.p.s.) i niepoinformowania o uzyskanym dochodzie w okresie kwiecień - sierpień 2024 r., wypłacony w okresie od 1 kwietnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. zasiłek stały jest w całości świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi w kwocie 2.034,65 zł. Organ przypomniał treść art. 98, art. 4 i art. 107 ust. 4a u.p.s., a następnie wskazał, że pomimo braku współpracy strony, na wniosek pracownika socjalnego rozpatrzył możliwość odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w odniesieniu do art. 104 ust. 4 u.p.s. Oznacza to, że w toku rozpoznawania sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń organ obowiązany był do jednoczesnego zbadania, czy nie zaszły przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu, tj. ustalenia, czy w odniesieniu do strony można stwierdzić występowanie przypadku szczególnego, przejawiającego się tym, że żądanie zwrotu świadczeń stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. W niniejszym postępowaniu organ uznał, iż nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. Po rozpatrzeniu odwołania D. Z. decyzją z 23 kwietnia 2025 r. nr SKO Gd/1442/25 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy przypomniał stan sprawy oraz treść art. 104, art. 98 i art. 6 pkt 16 u.p.s. przypominając, że w okresie od 19 kwietnia 2024 r. do 23 września 2024 r. Skarżącej zostało wypłacone świadczenie rehabilitacyjne w łącznej kwocie 21.480,84 zł. Dlatego Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji. W skardze na powyższą decyzję D. Z. wyjaśniła, że jako osoba niepełnosprawna na stałe w stopniu umiarkowanym z powodu choroby (stwardnienia rozsianego) nie miała środków do życia, bowiem zaległe świadczenie rehabilitacyjne za okres od stycznia do marca 2024 r. otrzymała dopiero w kwietniu 2024 r. Zatem w marcu 2024 r. Skarżąca nie wiedziała, czy w ogóle otrzyma jakieś pieniądze. Dlatego została zmuszona do zaciągnięcia pożyczki na kwotę ok. 3800 zł, którą należało zwrócić w kwietniu 2024 r. Skarżąca wyjaśniła, że na bieżące opłaty i wyżywienie swojej rodziny (Skarżąca jest niepełnosprawną, samotną matką nieletniego, uczącego się syna) wydaje miesięcznie ok. 1800 – 2000 zł. Z tego powodu Skarżąca oświadczyła, że nie ma żadnych dodatkowych pieniędzy, żeby oddać zasiłek stały. Ponadto Skarżąca wskazała, że od listopada 2024 r. jest na rencie w wysokości zaledwie 1200 zł. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), dalej jako p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.). Z kolei z art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. W tak zakreślonych granicach przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 23 kwietnia 2025 r., którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z 10 stycznia 2025 r. w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku stałego. W niniejszej sprawie bezsporne jest to, że na mocy decyzji Prezydenta Miasta Gdańska z 12 marca 2024 r. Skarżącej przyznano zasiłek stały od 1 marca 2024 r. Nie jest również kwestionowane, że w związku z informacją z ZUS o pobieraniu przez Skarżącą świadczenia rehabilitacyjnego decyzją z 9 października 2024 r. Prezydent Miasta Gdańska uchylił swoją decyzję z 12 marca 2024 r. i odmówił przyznania Skarżącej zasiłku stałego od dnia 1 września 2024 r., a ponadto wszczął z urzędu postępowanie w sprawie nienależnie pobranego przez Skarżącą świadczenia. Natomiast spór pomiędzy Skarżącą a organami dotyczy tego, że zdaniem orzekających w sprawie organów nie zachodzą okoliczności uzasadniające odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych przez Stronę świadczeń, natomiast wedle oświadczenia Skarżącej nie jest ona w stanie zwrócić otrzymanych nienależnie świadczeń z uwagi na swoją sytuację materialną. W ocenie składu orzekającego zarówno decyzja organu odwoławczego, jak i decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane przedwcześnie, bez należytego rozpoznania sprawy, co następnie powinno zostać odzwierciedlone w zebranym i przeanalizowanym materiale dowodowym, by finalnie dać wyraz w prawidłowym uzasadnieniu decyzji. Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1283 z późn. zm.), dalej jako u.p.s. Zgodnie z art. 36 pkt 1 lit. a) u.p.s. jednym ze świadczeń z zakresu pomocy społecznej o charakterze pieniężnym jest zasiłek stały. Zasady przyznawania zasiłku stałego reguluje art. 37 u.p.s. Stosownie do art. 6 pkt 16 u.p.s. świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W myśl art. 98 u.p.s. świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Zgodnie zaś z przywołanym przepisem w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Z przytoczonego art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków - w całości lub w części - stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie, organ może zastosować jedną ze wskazanych ulg, tj. odstąpić od żądania zwrotu lub zmniejszyć albo zlikwidować ten obowiązek. Co istotne, zastosowanie ww. szczególnego przepisu odbywa się na wniosek osoby zobowiązanej do zapłaty lub na wniosek pracownika socjalnego. Prawidłowe rozważenie przesłanki "przypadku szczególnie uzasadnionego", o której mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. obliguje organ właściwy do rozpatrzenia wniosku do dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, tj. aktualnej sytuacji osoby zainteresowanej. Ustalenie, czy mamy do czynienia ze szczególnie uzasadnionymi przypadkami, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., polega na tym, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zbadać, czy istnieją ważne powody mające wpływ na funkcjonowanie rodziny. Na pojęcie "szczególnie uzasadnionych przypadków" składa się bowiem całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy (por. wyrok WSA w Poznaniu z 8 maja 2025 r. sygn. IV SA/Po 262/25, orzeczenia.nsa.gov.pl). Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji (por. wyrok WSA w Olsztynie z 26 czerwca 2025 r. sygn. II SA/Ol 2/25, orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał, że "pomimo braku współpracy strony, na wniosek pracownika socjalnego rozpatrzył możliwość odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia." Następnie organ przytoczył treść art. 104 ust. 4 u.p.s. stwierdzając, iż "Oznacza to, że w toku rozpoznawania sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń organ obowiązany był do jednoczesnego zbadania, czy nie zaszły przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu, tj. ustalenia, czy w odniesieniu do strony można stwierdzić występowanie przypadku szczególnego, przejawiającego się tym, że żądanie zwrotu świadczeń stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy." Powyższe stanowisko organ podsumował jednym zdaniem: "W odniesieniu do ustalonej w niniejszym postępowaniu sytuacji strony organ uznał, iż nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego" (s. 2 in fine decyzji Prezydenta Miasta Gdańska). Z kolei w decyzji organu odwoławczego wskazano, iż: "Prowadząc postępowanie w przedmiotowej sprawie organ pomimo braku współpracy strony, na wniosek pracownika socjalnego rozpatrzył możliwość odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia [...] i uznał, że przypadek strony nie należy do szczególnie uzasadnionych, a żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, nie stanowi dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie i nie niweczy skutków udzielanej pomocy. Z tą oceną organu należało się zgodzić, zważywszy, że w okresie od 19 kwietnia 2024 r. do 23 września 2024 r. Skarżącej zostało wypłacone świadczenie rehabilitacyjne w łącznej kwocie 21.480,84 zł" (s. 2 in medio decyzji Kolegium). Dodatkowo, analiza akt administracyjnych prowadzonych przez organy obu instancji prowadzi do wniosku, że ani Kolegium ani organ pierwszej instancji w ogóle nie przeprowadziły żadnego postępowania wyjaśniającego w zakresie możliwości zastosowania wobec Skarżącej przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. Co więcej, w aktach sprawy nie znajduje się ani jeden dokument, który odnosiłby się do sytuacji rodzinnej, materialnej i finansowej Skarżącej. Być może organom pomocy społecznej sytuacja życiowa Skarżącej jest znana z uwagi na inne postępowania, w których jest ona stroną, jednakże Sąd orzeka wyłącznie na podstawie nadesłanych akt administracyjnych, a z tych nie wynika, na jakiej podstawie organy orzekły o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W konsekwencji zaś organy nie dały wyrazu swojemu stanowisku w uzasadnieniach swoich rozstrzygnięć. Nie można bowiem uznać, że stwierdzenia "organ uznał, iż nie zachodzą przesłanki" czy organ "uznał, że przypadek strony nie należy do szczególnie uzasadnionych" w jakikolwiek sposób wynika z akt sprawy, a ponadto nie zostały one uzasadnione. Powyższe rażąco narusza zasady prowadzenia postępowania przez organy administracji publicznej, w tym art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego, co doprowadziło do wydania przedwczesnego rozstrzygnięcia bez uprzedniego zgromadzenia materiału dowodowego w zakresie możliwości zastosowania wobec Skarżącej art. 104 ust. 4 u.p.s. Biorąc pod uwagę powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Gdańska na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę organy będą związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym orzeczeniu sądu stosownie do art. 153 p.p.s.a.