II SA/Gd 478/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędziowie: Sędzia WSA Wanda Antończyk (spr.) Sędzia WSA Janina Guść Protokolant Starszy Sekretarz sądowy Marta Sankiewicz po rozpoznaniu w Gdańsku na rozprawie w dniu 19 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi F. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 4 maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 30 marca 2010 r. nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego F. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 30 marca 2010 r., wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – zwanej dalej ustawą), odmówił F. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ww. ustawie. W uzasadnieniu powyższej decyzji Kierownik Urzędu wskazał na definicję represji określoną w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy, zgodnie z którą represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) stwierdzający, że art. 2 pkt 2 ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennych państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, organ wskazał, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Jak dalej wskazał organ, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, ze strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. W ocenie organu zatem, wykonywana przez stronę praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w cytowanym wyżej wyroku Trybunału, tzn. nie była ona połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy F. K. wskazał, że organ nieprawidłowo zinterpretował orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, dokonując wykładni przepisów ustawy na jego niekorzyść. Podkreślił, że w wieku 14 lat został wyrwany ze środowiska rodzinnego i pozbawiony kontaktu z rodziną oraz prawa do nauki. Uczyniono z niego niewolnika do pracy na roli na rzecz okupanta. Przebywał w koszmarnych warunkach sanitarnych w pomieszczeniu przy oborze z krowami. Pracował od świtu (5.30) do nocy (21.00). Odwołujący podkreślił, że został przymusowo wysiedlony do pracy, bez jego woli, a pod groźbą kary utraty życia. Warunki jego deportacji były wyjątkowo ciężkie, pozbawiony był możliwości kontaktu z rodziną, a nawet sąsiednią wsią. Zdaniem odwołującego, organ bardzo pobieżnie i nierzetelnie przeanalizował dostarczone dokumenty i zebrany w sprawie materiał dowodowy, czego skutkiem było wydanie negatywnej dla niego decyzji. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 4 maja 2010 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 30 marca 2010 r. W uzasadnieniu organ ponownie powołał się na treść art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. Podkreślił, że warunkiem przyznania wnioskowanego przez stronę świadczenia jest, by praca świadczona była w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Wskazał dalej, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że strona wykonywała pracę w pobliżu miejsca stałego zamieszkania. Nie nastąpił więc fakt deportacji, wymagany przepisami ustawy. Organ podkreślił przy tym, że w żaden sposób nie neguje ciężkiej sytuacji, w jakiej strona znajdowała się podczas wojny, jednak, w jego ocenie nie został spełniony wymóg art. 2 pkt 2 ustawy, tj. warunek deportacji do pracy przymusowej. W skardze na powyższą decyzję F. K. wniósł o ponowne rozpatrzenie jego sprawy. W uzasadnieniu skargi opisał kolejne rozstrzygnięcia Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób represjonowanych, zapadłe w kwestii jego wniosku. Podkreślił, że został pod groźbą kary śmierci wywieziony z miejsca stałego zamieszkania (domu rodzinnego) do gospodarstwa rolnego R. M., oddalonego o około 12 km od jego domu tj. do miejscowości Ż. Tam pracował jako parobek – pastuch, zakwaterowany w pomieszczeniu bez ogrzewania i urządzeń sanitarnych przy oborze. Zmuszony do niewolniczej pracy w godzinach od 5.00 do 21.00 w okresie od 8 lipca 1941 r. do 5 grudnia 1943 r., nie miał prawa opuszczania granic gospodarstwa. Podkreślił, że organ bez szczegółowego wniknięcia w przedłożone dokumenty ocenił jego sytuację w trakcie wojny, jako nie kwalifikującą go do przyznania wnioskowanego świadczenia z powodu braku elementu deportacji. Tymczasem, wszystkie wymogi związane z deportacją, o których mowa w orzeczeniu Trybunału, w odniesieniu do jego sytuacji zostały spełnione – został wyrwany ze swego dotychczasowego środowiska, oderwany od rodziny i osadzony w koszmarnych realiach pracy niewolniczej na rzecz okupanta. Do skargi załączono szereg dokumentów, zwracając się do sądu ich o rzetelną analizę z punktu widzenia prawa do wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację i stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ ten przy tym wyraźnie podkreślił, że strona nie przedstawiła dokumentów potwierdzających fakt wykonywania pracy w okolicznościach deportacji do pracy przymusowej. Nie wykazała także, że wykonując pracę kilkadziesiąt kilometrów od miejsca zamieszkania, miała uniemożliwione kontakty z rodziną. W tej sytuacji, brak było podstaw do przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało z naruszeniem przepisów postępowania, a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podstawą prawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. - dalej jako ustawa). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Przy analizie cytowanego przepisu mieć należy również na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07, zgodnie z którym, art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np.: brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja pierwszo instancyjna zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w ocenę dowolną, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej odmowy. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala zaistnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki W przedmiotowej sprawie, warunkiem prawidłowego rozpatrzenia wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pieniężnego, było poczynienie wyczerpujących ustaleń pozwalających na stwierdzenie, czy w stosunku do niego miała miejsce deportacja (wywiezienia) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Uwzględniając przepisy ustawy i treść ww. wyroku wraz z jego uzasadnieniem, uznać należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Z powyższych uwag wynika, że organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyczerpującego wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Na marginesie Sąd chciałby zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W analizowanym stanie faktycznym, jak wynika z akt sprawy i treści skargi, strona została wywieziona do pracy przymusowej do miejscowości położonej w odległości około 12 km od swego miejsca zamieszkania. W tej sytuacji, organ powinien był ocenić ten fakt i w tym kontekście ustalić, czy przebywając w Ż. skarżący mógł kontaktować się ze swoja rodziną, odwiedzać ją i opuszczać miejsce pracy, czy też obowiązywał go zakaz opuszczania gospodarstwa (o którym zresztą pisze skarżący w skardze i odwołaniu). Organ w zasadzie zaniechał dokonania jakichkolwiek ustaleń w niniejszej sprawie. Niesporne jedynie jest to, gdzie zamieszkiwał skarżący przed deportacją i gdzie został przymusowo przesiedlony do pracy. Organ w szczególności zaniechał ustalenia, w jakich warunkach przebywał skarżący w gospodarstwie R. M., czy mógł je opuszczać, kontaktować się z rodziną i ją odwiedzać. Tymczasem, te okoliczności mają kluczowe znaczenie w niniejszym stanie faktycznym, a ich wyjaśnienie istotne konsekwencje dla bytu wniosku strony. Gdyby bowiem uznać, że pracując przymusowo na rzecz okupanta nawet w bliskiej odległości od swej rodzinnej miejscowości, skarżący został całkowicie odcięty od rodziny, bliskich, przyjaciół, to zasadna byłaby być może konkluzja o zaostrzonym charakterze represji, jakiej doznał skarżący w warunkach deportacji. Niewątpliwie bowiem skarżący wykonywał pracę przymusową a tożsamość miejsca pracy przymusowej z miejscem zamieszkiwania (bliskość tych miejscowości) nie koniecznie musi przesądzać o złagodzeniu doznanej represji, albowiem kluczowe znaczenie ma ustalenie relacji rodzinnych, sąsiedzkich skarżącego z miejscowością rodzinną. Jednocześnie mieć należy na uwadze, że złagodzenie represji przez wykonywanie pracy przymusowej w okolicy, z której skarżący, czy też jego rodzina pochodzili, mogłoby mieć miejsce, gdyby praca na rzecz okupanta nie była połączona z zakazem opuszczania gospodarstwa bez zgody właściciela. W sytuacji zaś obowiązywania takiego zakazu, złagodzenie represji z uwagi na niewielką chociażby odległość miejsca pracy przymusowej od tego typu miejscowości, wydaje się być co najmniej iluzoryczne. Z tych względów Sąd uznał, że organ nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, zaś przedmiotowe postępowanie zostało przeprowadzone z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a., który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, oraz częściowego odniesienia się do ubogiego materiału dowodowego sprawy, zawiera zdanie, w którym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w przypadku strony nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Dokonane jednak przez organ ustalenia nie pozwalają na autorytatywne przyjęcie stanowiska, że skarżący nie został deportowany do przymusowej pracy na rzecz okupanta. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 k.p.a. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ, będąc związany przyjętą w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną zgromadzonego materiału dowodowego, jak również po ponownym, dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy, w szczególności po przeprowadzeniu analizy wszystkich dowodów, a w razie potrzeby – uzupełnieniu materiału dowodowego, winien ponownie rozpatrzyć wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie, w szczególności ocenić, czy w stosunku do skarżącego obowiązywał zakaz opuszczania gospodarstwa rolnego, na którym w trakcie wojny pracował. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. O zwrocie kosztów postępowania, stanowiących równowartość uiszczonego wpisu w kwocie 100zł, Sąd orzekł w punkcie drugim wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 §1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.