II SA/Gd 50/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Jan Jędrkowiak Sędzia SO Jolanta Sudoł Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Agnieszka Dobroń po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 11 czerwca 2010 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 9 kwietnia 2010 r., nr [...]. J. W. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało podjęte w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: W dniu 5 marca 2010 r. J. W. złożył do Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej przez III Rzeszę. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że w okresie od 1 stycznia 1942 r. do 20 października 1944 r. został przymusowo skierowany do pracy w gospodarstwie rolnym u niemieckiego bauera A. S. w miejscowości O. w powiecie [[...]]. Zatrudniony był tam w charakterze robotnika rolnego i zmuszony był wykonywać zarówno prace polowe jak i prace w obejściu związane z hodowlą trzody i bydła. Z robót został zwolniony po tym jak zachorował. Wskazał nadto, że w dniu 9 maja 1942 r. jego rodzice i rodzeństwo zostali wywiezieni do obozu w P., gdzie przebywali do stycznia 1945 roku. Decyzją z dnia 9 kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – zwanej dalej ustawą) a także w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. W związku z powyższym brak jest, w ocenie organu, podstaw do uznania, że praca ta przybrała szczególnie dotkliwą formę, o której mówi Trybunał Konstytucyjny we wskazanym powyżej wyroku, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy J. W. podkreślił, że przez cały czas swojego pobytu na pracach przymusowych nie miał kontaktu z rodziną, która była wywieziona do obozu koncentracyjnego. Po zwolnieniu z robót tułał się po znajomych nie mogąc wrócić do domu. Nie mógł również odwiedzić rodziny w P. z obawy przed aresztowaniem. Przedstawił nadto zaświadczenie od Dyrektora Archiwum Państwowego w B. poświadczające, że K. C. wraz ze swoimi dziećmi – B. i S. W. - oraz mężem B. C. przebywała od dnia 9 maja 1942 r. w Obozie Centrali Przesiedleńczej w P. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w wyniku ponownego rozpoznania sprawy decyzją z dnia 11 czerwca 2010 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 9 kwietnia 2010 r. W uzasadnieniu organ ponownie powołał się na treść art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. Podkreślił, że warunkiem przyznania wnioskowanego przez stronę świadczenia jest, by praca świadczona była w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że strona wykonywała pracę w pobliżu miejsca stałego zamieszkania (O.). Nie nastąpił więc fakt deportacji, wymagany przepisami ustawy. Organ podkreślił przy tym, że w żaden sposób nie neguje ciężkiej sytuacji, w jakiej strona znajdowała się podczas wojny, jednak, w jego ocenie nie został spełniony wymóg art. 2 pkt 2 ustawy, tj. warunek deportacji do pracy przymusowej. W skardze na powyższą decyzję J. W. wskazał, że jako młodociany został zabrany z domu rodzinnego do gospodarstwa rolnego G. S. w sąsiedniej miejscowości O. Tam wielokrotnie upokarzany, zmuszany był do ciężkiej pracy ponad siły dziecka. Na skutek powyższego utracił zdrowie, dzieciństwo oraz możliwość ukończenia szkoły. Wskazał, że nie mając prawa opuszczania granic gospodarstwa nie miał kontaktu z rodziną, która została wywieziona do obozu w P. W ocenie skarżącego powyższe daje podstawę do twierdzenia, że spełniał warunki deportacji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację i stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawą prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Przy analizie powyższego przepisu należy wziąć pod uwagę również treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07, zgodnie z którym, art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np.: brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat oraz warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Podkreślenia wymaga, że cyt. powyżej przepis art. 2 pkt 2 lit. a) nie określa odległości, która pozwalałby na przyjęcie, że deportacja (wywiezienie) miała miejsce. Również Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku nie nawiązał do pojęcia odległości. Określił natomiast, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku "przymusowej zmiany dotychczasowego pobytu" i "wyrwania z dotychczasowego środowiska". Dlatego, w ocenie Sądu, należy uznać, że zarówno w świetle przywołanej regulacji, jak i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, decydujące znaczenie dla określenia istnienia deportacji (wywiezienia), będzie miało ustalenie czy nastąpiła przymusowa zmiana dotychczasowego miejsca pobytu oraz "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. W przypadku uznania, że takie okoliczności zaszły, za deportowaną (wywiezioną) można będzie uznać również osobę, która świadczyła pracę przymusową i znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W świetle powołanego przepisu i przy uwzględnieniu stanowiska Trybunału Konstytucyjnego deportacja stanowiła szczególnie dotkliwą formę represji, która musiała się łączyć z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Szczególnie uciążliwe było to zwłaszcza w odniesieniu do osób bardzo młodych lub w wieku podeszłym, których zdolności do samodzielnej egzystencji w nowym miejscu były znacznie ograniczone. Następowało to zaś kosztem znacznego pogorszenia warunków życiowych, w stosunku do warunków, istniejących w dotychczasowym miejscu pobytu lub zamieszkania. Do pracy przymusowej, jak zaznaczył Trybunał, wywożeni byli przed wszystkim ludzie młodzi. Nie obojętne były też warunki, w których osoby wywiezione musiały funkcjonować w miejscu deportacji oraz konieczność organizowania codziennego życia od podstaw. Decydującym w takim przypadku był jednak brak możliwości utrzymania dotychczasowych więzi rodzinnych, przyjacielskich i sąsiedzkich. Deportacja, wiązała się też niewątpliwie, z życiem w otoczeniu wrogości, brakiem więzi społecznych, wyobcowaniem kulturowym i językowym, co dodatkowo pogłębiało charakter tej represji. W związku z powyższym istotnym jest ustalenie czy osoba skierowana do pracy przymusowej mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych oraz przyjaciół i czy mogła kontynuować istniejące więzi społeczne, czy wykonywała pracę przymusową z rodziną (nawet dalszą), dotychczasowymi sąsiadami, znajomymi; jakie okoliczności towarzyszyły wywiezieniu, w jakich warunkach praca była wykonywana...itp. W ocenie Sądu, organ nie poczyni żadnych ustaleń, pozwalających na jednoznaczne ustalenie czy skarżący był czy nie był deportowany do pracy przymusowej. W analizowanym stanie faktycznym, jak wynika z akt sprawy i treści skargi, skarżący w wieku lat 15 został wywieziony do pracy przymusowej do miejscowości położonej w odległości około 3 km od swego miejsca zamieszkania. W tej sytuacji, organ powinien był ocenić ten fakt i w tym kontekście ustalić, czy przebywając w O. skarżący mógł kontaktować się ze swoją rodziną w N D., odwiedzać ją i opuszczać miejsce pracy, czy też obowiązywał go zakaz opuszczania gospodarstwa. Organ w zasadzie zaniechał dokonania jakichkolwiek ustaleń w niniejszej sprawie. Niesporne jedynie jest to, gdzie zamieszkiwał skarżący przed wywiezieniem i gdzie został przymusowo przesiedlony do pracy. Organ w szczególności zaniechał ustalenia, w jakich warunkach przebywał skarżący w gospodarstwie A. S., czy mógł je opuszczać, kontaktować się z rodziną i ją odwiedzać. Tymczasem, te okoliczności mają kluczowe znaczenie w niniejszym stanie faktycznym, a ich wyjaśnienie istotne konsekwencje dla bytu wniosku strony. Gdyby bowiem uznać, że pracując przymusowo na rzecz okupanta nawet w bliskiej odległości od swej rodzinnej miejscowości, skarżący został całkowicie odcięty od rodziny, bliskich, przyjaciół, to zasadna byłaby być może konkluzja o zaostrzonym charakterze represji, jakiej doznał skarżący w warunkach deportacji. Niewątpliwie bowiem skarżący wykonywał pracę przymusową a tożsamość miejsca pracy przymusowej z miejscem zamieszkiwania (bliskość tych miejscowości) nie koniecznie musi przesądzać o złagodzeniu doznanej represji, gdyż kluczowe znaczenie ma ustalenie relacji rodzinnych, sąsiedzkich skarżącego z miejscowością rodzinną. Wskazać należy, że złagodzenie represji przez wykonywanie pracy przymusowej w okolicy, z której skarżący, czy też jego rodzina pochodzili, mogłoby mieć miejsce, gdyby praca na rzecz okupanta nie była połączona z zakazem opuszczania gospodarstwa bez zgody właściciela. W sytuacji zaś obowiązywania takiego zakazu, złagodzenie represji z uwagi na niewielką chociażby odległość miejsca pracy przymusowej od tego typu miejscowości, wydaje się być co najmniej iluzoryczne. Organ nie odniósł się także do wieku skarżącego, a jest to okoliczność dość istotna w niniejszej sprawie. Inaczej bowiem należy ocenić, przymusową zmianę dotychczasowego pobytu, a zwłaszcza "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, w odniesieniu do dziecka, którym był wówczas skarżący, a inaczej w stosunku do osoby dorosłej. W takiej sytuacji inaczej ocenia się zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Organ nie poczynił też żadnych ustaleń, dotyczących zmuszenia skarżącego do opuszczenia rodzinnego domu i świadczenia przymusowej pracy oraz zamieszkania w gospodarstwie, należącym do rodziny niemieckiej. Istotnym tu będzie, czy miało miejsce stałe zamieszkiwanie w niemieckim gospodarstwie i ciągły obowiązek świadczenia pracy, przez skarżącego. Rzutuje to bowiem na ocenę charakteru rozłąki z rodziną i najbliższymi (stała czy okresowa) oraz wskazuje na konieczność samodzielnej organizacji podstaw życia codziennego w nowym i nieprzyjaznym środowisku. Pozwoli to również na odniesienie się do twierdzeń skarżącego o szczególnie uciążliwym charakterze represji, który miał wynikać z braku więzi społecznych w nowym miejscu, używania języka niemieckiego, poniżania go i stosowania przemocy fizycznej. Z powyższych uwag wynika, że organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyczerpującego wyjaśnienia tych okoliczności narusza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie bowiem z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w ocenę dowolną, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej odmowy. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala zaistnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a., który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, oraz częściowego odniesienia się do ubogiego materiału dowodowego sprawy, zawiera zdanie, w którym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w przypadku strony nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Dokonane jednak przez organ ustalenia nie pozwalają na autorytatywne przyjęcie stanowiska, że skarżący nie został deportowany do przymusowej pracy na rzecz okupanta. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonanie szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Na marginesie Sąd zauważa, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, gdyż w kontekście przymusowej zmiany dotychczasowego miejsca pobytu i wyrwania z dotychczasowego środowiska znaczenie traci odległość skąd i dokąd deportacja następuje. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ, będąc związany przyjętą w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną, jak również po ponownym, dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy, w szczególności po przeprowadzeniu analizy wszystkich dowodów, a w razie potrzeby – uzupełnieniu materiału dowodowego, winien ponownie rozpatrzyć wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie, w szczególności ocenić, czy w stosunku do skarżącego obowiązywał zakaz opuszczania gospodarstwa rolnego, na którym w trakcie wojny pracował. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.