II SA/Gd 504/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Górska Sędziowie Sędzia NSA Andrzej Przybielski (spr.) Sędzia NSA Zdzisław Kostka Protokolant Starszy Referent Anna Rusajczyk po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2008 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. T., I. K., R. K., R. T., A. W., T. D. i R. M. na decyzję Wojewody z dnia 17 kwietnia 2008 r., nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość postanawia: 1. zamkniętą rozprawę otworzyć na nowo, 2. na postawie art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przestawić Trybunałowi Konstytucyjnemu następujące pytanie prawne: czy przepis art. 37a ust. 7 zdanie ostatnie ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 2000 r. Nr 84, poz. 948 ze zm.) jest zgodny z art. 21 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 3. zawiesić postępowanie w sprawie. II SA/Gd 504/08 UZASADNIENIE Wojewoda decyzją z dnia 22 listopada 2005 r., na podstawie art. 37a ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.), art. 8 ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym (Dz. U. Nr 86, poz. 789 ze zm.) orzekł w § 1 rozstrzygnięcia o: 1. potwierdzeniu nabycia z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa przez Skarb Państwa prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej nr [...] N. W. W. - G., położonego w G., oznaczonego według ewidencji gruntów jako działka nr [...], w obrębie W. K., jedn. rej. [...], arkusz mapy [...], o powierzchni 0,5990 ha, wpisana w księdze wieczystej KW Nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. Wydział [...] Ksiąg Wieczystych oraz o 2. nabyciu prawa, o którym mowa w ust. l, za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem art. 37a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm.). W § 2 rozstrzygnięcia organ orzekł o: 1. potwierdzeniu nabycia z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa przez "Polskie Koleje Państwowe" Spółkę Akcyjną, z siedzibą w Warszawie, następujących praw: 1) prawa użytkowania wieczystego gruntu, o którym mowa w § 1 ust. 1, 2) prawa własności: peronu nr [...] G. W. K. - ścianki oporowe żelbetowe, nawierzchnia z płytek chodnikowych, żwirowa i z kostki kamiennej, pow. 1077 m2, rok budowy 1928, nr inwentarzowy [...], peronu nr [...] G. W. K. - ścianki oporowe żelbetowe, nawierzchnia z płytek chodnikowych i żwirowa, pow. 744 m2, rok budowy 1928, nr inwentarzowy [...], drogi kolejowej - tory główne zasadnicze, rok budowy 1929, nr inwentarzowy [...], . urządzenia sterowania ruchem z sygnalizacją kształtową i blokadą stacyjną, rok budowy 1949, nr inwentarzowy [...], sieci zasilająco - oświetleniowej, rok budowy 1957, nr inwentarzowy [...], znajdujących się na gruncie, o którym mowa w § 1 ust. 1. 2. Organ wskazał, że nabycie praw, o których mowa w ust. 1 oraz w § 1 ust. 1 nie narusza praw osób trzecich. W § 3 rozstrzygnięcia wskazano, że: 1. Okres użytkowania wieczystego gruntu, o którym mowa w § 1 ust. 1 pkt 1, ustala się na 99 lat (słownie: dziewięćdziesiąt dziewięć), licząc od dnia 1 czerwca 2003 r. 2. Grunt, o którym mowa w § 1 ust. 1 pkt 1, jest zwolniony od opłat z tytułu użytkowania wieczystego. 3. Do pozostałych warunków użytkowania wieczystego gruntu mają zastosowanie odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego. W §4 rozstrzygnięcia wskazano, że decyzja ta, po uzyskaniu przymiotu ostateczności, stanowić będzie podstawę do ujawnienia w księdze wieczystej prawa własności Skarbu Państwa i prawa użytkowania wieczystego PKP S.A. W uzasadnieniu Wojewoda wyjaśnił, że zgodnie z art. 37a ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji [...], grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP S.A., nie stanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP S.A. stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem. Do gruntów tych PKP S.A. przysługuje z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. prawo użytkowania wieczystego i prawo własności budynków, lokali i innych urządzeń znajdujących się na tych gruntach. Z przedłożonych w sprawie dokumentów wynika, że zabudowana budowlami i urządzeniami budowlanymi działka gruntu położona w G., oznaczona numerem [...] o pow. 0,5990 ha, stanowi własność I. M. K., R. H. K., R. T., Z. A. W., T. D., J. T., R. F. M. - odpis z księgi wieczystej KW Nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. [...] Wydział Ksiąg Wieczystych. Przedmiotowa działka gruntu wchodząca w skład linii kolejowej: - nie stanowiła w dniu 28 lutego 2003 r. własności Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego ani PKP S.A., - pozostawała w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP S.A., czyli w jej faktycznym posiadaniu. Powyższe ustalenia stanowiły dla organu podstawę potwierdzenia nabycia z dniem 1 czerwca 2003 r., z mocy prawa, przez Skarb Państwa prawa własności gruntu, o którym mowa w § 1 ust. 1 decyzji, przez PKP S.A. prawa jego wieczystego użytkowania oraz prawa własności budowli i urządzeń znajdujących się na gruncie. Wojewoda wskazał także, iż odszkodowanie, o którym mowa. w § 1 ust. 2 decyzji, będzie ustalane w odrębnym postępowaniu prowadzonym przez Prezydenta Miasta, wykonującego zadania starosty z zakresu administracji rządowej, na wniosek dotychczasowych właścicieli gruntu, według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, tj. w przepisach zawartych w Dziale III Rozdziale 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.). Podstawę ustalenia wysokości odszkodowania stanowi wartość gruntu według stanu z dnia 1 czerwca 2003 r., przy czym nie uwzględnia się wzrostu jego wartości spowodowanego trwałymi nakładami poczynionymi po utracie władania gruntem przez dotychczasowego właściciela. Ponadto Wojewoda wyjaśnił, że roszczenie o odszkodowanie nie będzie przysługiwało w przypadku, gdy: - wniosek dotychczasowych właścicieli o ustalenie i wypłacenie odszkodowania zostanie złożony po dniu 31.12.2007 r., - w postępowaniu o odszkodowanie zostanie ustalone, że grunt, o którym mowa w § 1 ust. 1 decyzji, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. W dniu 20 kwietnia 2007 r. pełnomocnik I. M. K., R. H. K., R. T., Z. A. W., T. D., J. T. - R. F. M. wniósł do Prezydenta Miasta o ustalenia odszkodowania za przejętą działkę nr [...], o powierzchni 0,5990 ha, położoną w G. W. K., przy ul. N. Po przeprowadzeniu postępowania Prezydent Miasta decyzją z dnia 7 listopada 2007 r., na podstawie art. 37 a ust, 7 ustawy z dnia 08.09.2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) odmówił przyznania odszkodowania za przedmiotową nieruchomość przejętą na własność Skarbu Państwa i oddaną w wieczyste użytkowanie Polskim Kolejom Państwowym S.A. W uzasadnieniu organ wskazał, że podczas rozprawy administracyjnej w dniu 30.07.2007 r., w której uczestniczyli między innymi pełnomocnik wnioskodawców R. M., oraz radca prawny PKP S.A R. D. ustalono, że nieruchomość oznaczona jako działka nr [...], położona w G. w obrębie W. K. została objęta w posiadanie przez poprzednika prawnego PKP pod koniec lat dwudziestych ubiegłego stulecia i od tamtego czasu nieprzerwanie znajduje się w posiadaniu "Polskich Kolei Państwowych". PKP S.A oraz wnioskodawcy nie są w stanie przedłożyć żadnych dokumentów, na podstawie których doszło do objęcia posiadania. Pełnomocnik wnioskodawców poinformował, że ani wnioskodawcy, ani ich poprzednicy prawni po przejściu posiadania przedmiotowej nieruchomości na rzecz PKP nigdy nie korzystali z przedmiotowej nieruchomości, natomiast, jak twierdził pełnomocnik wnioskodawców, płacili od niej podatek. Ponadto podczas rozprawy ustalono, że na przedmiotowej nieruchomości znajdują się następujące obiekty: peron nr [...], peron nr [...], droga kolejowa, drogi główne zasadnicze, urządzenia sterowania ruchem, sieć zasilająca. Zarówno pełnomocnik PKP S.A jak i pełnomocnik wnioskodawców wyjaśnili, że nie jest im wiadomym, aby przedmiotowa nieruchomość była oddawana w dzierżawę, użyczana lub w inny sposób udostępniana przez PKP lub wnioskodawców (jak również ich poprzedników prawnych) jakimkolwiek podmiotom. Ponadto organ wskazał, że z przeprowadzonego w dniu 4.09.2007 r. dowodu z oględzin działki nr [...], wynika że przebiega przez nią linia kolejowa tj. tor główny, tor główny dodatkowy oraz tor odstawczy (jako tor nr [...] ). Ponadto znajdują się na niej dwa perony. W ocenie organu prowadzącego postępowanie powyższe dowody świadczą o tym, że posiadanie przedmiotowej nieruchomości przez PKP miało charakter samoistny i nieprzerwany przez okres co najmniej 30 lat poprzedzających datę 31.05.2005 roku. Charakteru tego nie wyklucza, w ocenie Prezydenta Miasta, podnoszona przez pełnomocnika wnioskodawców, a nie udowodniona okoliczność regulowania przez nich oraz ich poprzedników prawnych podatku od nieruchomości za działkę nr [...], bowiem z przedłożonych przez pełnomocnika wnioskodawców dowodów wpłaty kwot tytułem podatku od nieruchomości nie wynika, że dotyczyły one przedmiotowej działki. Fakt, że w aktach podatkowych prowadzonych przez Wydział Dochodów Urzędu Miasta G. R. M., I. K., R. K., Z. W., R. T., J. T. oraz T. D. figurują jako współwłaściciele objęci zobowiązaniem pieniężnym z tytułu podatku od nieruchomości za działkę nr [...] nie oznacza, iż uiszczali oni ten podatek, gdyż przedmiotowa działka oznaczona jest w operacie geodezyjnym symbolem TK- tory kolejowe i tym samym podatek od niej nie był pobierany. W ocenie organu I instancji zebrany w toku postępowania wyjaśniającego materiał dowodowy jednoznacznie potwierdził nieprzerwane i niczym niezakłócone, samoistne posiadanie działki nr [...] położonej w G. w Obrębie W. K., przy ul. N. przez PKP S.A. co w oparciu o art. 37 a ust. 7 ustawy z dnia 08.09.2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" ( Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm. ) stanowi przesłankę wyłączającą możliwość ustalenia wysokości i wypłaty odszkodowania byłym właścicielom. R. M., I. K., R. K., A. W., R. T., J. T. oraz T. D. wnieśli odwołanie od tej decyzji, w którym zarzucili, że przepis, na podstawie którego organ I instancji uznał, iż odszkodowanie wnioskodawcom nie przysługuje jest legalną formą pozbawienia obywatela własności bez wyrównania mu wynikłej stąd straty i jednocześnie obejściem przepisów Konstytucji RP. W związku z powyższym uznać należy, iż art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" pozostaje w sprzeczności z konstytucyjnie zagwarantowaną zasadą ochrony prawa własności, wyrażoną w art. 21 Konstytucji, który stanowi, iż Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia, a wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem. Powołując się na orzecznictwo odwołujący się wywodzili, że przepisy dotyczące wywłaszczenia muszą być ściśle wykładane i stosowane, przy całkowitym wyłączeniu wykładni rozszerzającej (wyrok NSA z 15.04.1992 r., IV S.A. 112/92, ONSA 2/93, poz. 40). Ponadto w piśmie z dnia 11 grudnia 2007 r., zatytułowanym "uzupełnienie odwołania" wskazano, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że PKP SA w sposób nieprzerwany i niczym niezakłócony posiadało przedmiotową działkę gruntu przez okres co najmniej 30 lat. Powołano się przy tym na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993r. w sprawie III CZP 72/93 (OSNC 1994/3/49), w której stwierdzono, że do okresu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa nie wlicza się okresu władania przez organy państwowe lub państwowe osoby prawne, wykonywanego w ramach uprawnień Państwa jako podmiotu prawa publicznego, mimo istnienia tytułu własności uznanego następnie za nie istniejący (por. k. 131 akt). Pełnomocnik odwołujących się wskazał, że w uzasadnieniu przedmiotowej uchwały Sąd podkreślił m.in., że "...jeśli objęcie rzeczy we władztwo następuje w ramach wypełniania przez państwo zadań publicznych poza stosunkami cywilnoprawnymi, to nie oznacza to wykonywania posiadania w znaczeniu przyjętym w art. 336 kc. (lub art. 296 prawa rzeczowego). Należy bowiem pamiętać, że do istoty tego posiadania należy nie tylko stan faktyczny władania, który byłby zaledwie jego pierwotną postacią possessio naturalis, ale również kwalifikacja nadana przez normę prawną mieszczącą się w kodeksie cywilnym i odnoszącą się do stosunków w nim uregulowanych (art. 1 kc.). (...) Jeżeli państwo wykonywało władztwo w zakresie publicznoprawnym, nie będące posiadaniem, to przekazanie nieruchomości w zarząd państwowej osobie prawnej w wiązywało ją w taki sam charakter władztwa, co z zasady wykluczało zmianę przez tę osobę zarządu w posiadanie samoistne, uregulowane w art. 336 kc. Ustalenie, że państwo, wykonując władztwo nad rzeczą, wynikające z jego publicznych funkcji, nie jest posiadaczem w rozumieniu prawa cywilnego, rodzi oczywiste konsekwencje co do niemożliwości zaliczenia tego okresu do terminów zasiedzenia. Instytucja zasiedzenia, unormowana w prawie cywilnym, opiera się bowiem nie na jakimkolwiek władaniu, lecz na posiadaniu samoistnym, i pełniąc rolę porządkującą stosunki własnościowe "stapia" z upływem czasu posiadanie i własność". W konsekwencji powyższego odwołujący się wywodzili, iż PKP SA nie mógł zostać uznany za samoistnego posiadacza w rozumieniu art. 366 kodeksu cywilnego i brak, w ocenie Sądu Najwyższego - podstaw prawnych do zasiedzenia przedmiotowej nieruchomości przez Skarb Państwa, PKP SA i jego poprzednika prawnego. Dodatkowo wskazano, iż przedmiotowa nieruchomość została objęta w posiadanie w roku 1931 przez spółkę A w P. W roku 1946 ww nieruchomość została objęta we władanie przez Skarb Państwa, a następnie przekazana we władanie Przedsiębiorstwu Państwowemu Polskie Koleje Państwowe, który jest poprzednikiem prawnym PKP SA. Podkreślono, że od roku 1946 przedmiotowa nieruchomość pozostawała jedynie w zarządzie poprzednika prawnego PKP SA. Powołując się na brzmienie art. 128 k.c. pełnomocnik odwołujących się wywodził, że PKP SA może zostać uznane za samoistnego posiadacza przedmiotowego gruntu tylko i wyłącznie od momentu, w którym uzyskało osobowość prawną. Podstawą prawną działalności poprzednika prawnego PKP SA była ustawa z dnia 27 kwietnia 1989r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. nr 26, poz. 138 z późn. zm.), gdzie w art. 17 ust. 1 wprost stwierdzono, że "PKP występuje w obrocie we własnym imieniu i na własny rachunek". A zatem od dnia 9 maja 1989r., czyli dnia wejścia w życie ww ustawy, poprzednik prawny PKP SA został posiadaczem samoistnym przedmiotowego gruntu. W świetle powyższego, w ocenie pełnomocnika odwołujących się, stanowiący podstawę prawną zaskarżanej decyzji art. 37a ust. 7 zd. 2 jest przepisem, który nie będzie mógł zostać zastosowany w niniejszej sprawie. Nie uwzględniając tego odwołania Wojewoda w dniu 17 kwietnia 2008 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 9a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.) utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie, podzielając w całości zawartą w jego uzasadnieniu argumentację faktyczną i prawną. Ponadto organ II instancji wyjaśnił, że stosownie do art. 336 k.c posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten kto nią faktycznie włada jak właściciel. Posiadanie samoistne zachodzi więc wówczas, gdy posiadacz przez posiadanie czyli władztwo nad rzeczą realizuje w stosunku do rzeczy uprawnienia, które przysługują właścicielowi. Mamy więc tu do czynienia z rozległym zakresem władania rzeczą na wzór prawa własności (art. 140 k.c.), chociażby nawet nie poparty przysługującym posiadaczowi prawem własności. W przedmiotowej sprawie, jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, Polskie Koleje Państwowe S.A. władały nieruchomością nr [...] nieprzerwanie od 1929 r., kiedy to został na niej wybudowany tor kolejowy relacji N. W. W. - K. - G., co uzasadnia twierdzenie, iż w/w działka pozostawała we władaniu samoistnym PKP S.A. nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. A w takim przypadku, zgodnie z art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego ,,Polskie Koleje Państwowe" roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Nie można więc zgodzić się z podniesionym przez pełnomocnika wnioskodawców twierdzeniem, iż nie zostało jednoznacznie stwierdzone, czy posiadanie przez PKP S.A. działki nr [...] jest posiadaniem samoistnym. Nie ulega wątpliwości, iż Polskim Kolejom Państwowym przysługiwało posiadanie samoistne działki nr [...], skoro władali gruntem jak właściciele, tj. korzystali z niego zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa oraz swobodnie nim rozporządzali. Ustosunkowując się do zarzutu sprzeczności przepisu art. 37a ustawy o komercjalizacji [...] z Konstytucją RP Wojewoda wskazał, że organy administracji działają w oparciu o przepisy obowiązującego prawa, natomiast kwestię zgodności danego przepisu z Konstytucją RP rozstrzyga Trybunał Konstytucyjny. R. M., I. K., R. K., A. W., R. T., J. T. oraz T. D. wnieśli na powyższą decyzję skargę do sądu, w której, domagając się jej uchylenia, ponowili argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W szczególności skarżący wywodzili, że naruszono przepisy prawa materialnego: a) art. 37 a ust 1 i 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że PKP SA lub jej poprzednicy pozostawali samoistnymi posiadaczami przedmiotowego gruntu nieprzerwanie przez okres 30 lat do dnia 31 maja 2003r.; b) art. 336 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że poprzednicy prawni PKP SA byli samoistnymi posiadaczami przedmiotowego gruntu w sytuacji, gdy do czasu uzyskania osobowości prawnej przez PKP SA jej poprzednicy prawni nie byli posiadaczami samoistnymi, ale sprawowali jedynie zarząd nad nieruchomościami powierzonymi przez Skarb Państwa, a więc nie byli posiadaczami samoistnymi, a jedynie posiadaczami zależnymi; c) art. 21 Konstytucji RP, poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że wywłaszczenie może być dokonane bez słusznego odszkodowania; d) art. 87 Konstytucji RP, poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że sprzeczność z Konstytucją przepisów ustawy zwykłej musi być stwierdzona wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego żeby organ administracji mógł je zastosować; e) art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1989r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. nr 26, poz. 138 z późno zm.), poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że Polskie Koleje Państwowe S.A. lub jej poprzednicy, były posiadaczem samoistnym spornej nieruchomości, gdy faktycznie były posiadaczem zależnym. O samoistnym posiadaniu spornej nieruchomości przez PKP S.A. można mówić od daty wejścia w życie niniejszego przepisu tj. od dnia 9 maja 1989r. oraz przepisy prawa proceduralnego, w szczególności a) art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niezastosowanie się do ogólnej reguły działania organów administracji zgodnie z prawem, a zwłaszcza z systematyką źródeł prawa w Polsce; b) art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niezastosowanie się do ogólnej zasady działania organów administracji w sposób pogłębiający zaufanie obywateli. W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie z powołaniem się argumentację faktyczną i prawną zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Rozpoznając sprawę Sąd uznał, że istnieje uzasadniona wątpliwość co do zgodności art. 37a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84 poz.948) – zwanej dalej ustawą o komercjalizacji [...], w zakresie w jakim stanowi, że roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat, z art. 21 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Na wstępie wskazać należy, iż przedstawione Trybunałowi Konstytucyjnemu opisane wyżej pytanie prawne związane jest z podstawą prawną zaskarżonego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku rozstrzygnięcia o odmowie ustalenia odszkodowania za nieruchomość nr [...], położoną w G., przejętą, na rzecz Skarbu Państwa. Przepis art. 37 a ust 1 ustawy o komercjalizacji [...], stanowi, że grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP SA, niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP SA stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Ust 7 tego przepisu stanowi zaś, iż odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Przepis ten został wprowadzony do ustawy o komercjalizacji [...] ustawą z dnia 28 marca 2003 r. o zmianie ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" oraz o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. nr 80, poz. 720). Do tego czasu ustawa o komercjalizacji [...] nie przewidywała możliwości przejęcia własności tych gruntów, a jedynie uregulowane zostawały w niej zagadnienie dotyczące przejścia w użytkowanie wieczyste PKP gruntów będących własnością Skarbu Państwa (rozdział 5 Restrukturyzacja majątkowa). Rozwiązanie to wzorowane było co do zasady na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.). Przepis art. 5 tej ustawy przewidywał, że jeżeli dalsze przepisy nie stanowią inaczej mienie ogólnonarodowe (państwowe) należące do rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego oraz przedsiębiorstwa państwowe, dla których pełniły funkcję organu założycielskiego stały się z dniem wejścia w życie ustawy mieniem właściwych gmin. Potwierdzenie nabycia tych praw następowało na mocy decyzji Wojewody opartej na art. 18 ust 1 tej ustawy. Stosownie do art. 7 ust. 2 ustawy uwłaszczenie to nie naruszało praw osób trzecich do wymienionego w tym przepisie mienia. Zapewniono zatem właścicielom nieruchomości, będących w posiadaniu (zarządzie, użytkowaniu) przedsiębiorstw państwowych, możliwość dochodzenia swoich praw, w trybie postępowania administracyjnego, np. w odniesieniu do nieruchomości wywłaszczonych na określone cele publiczne tych przedsiębiorstw, które to cele nie zostały zrealizowane. Ustawodawca wprowadzając do ustawy o komercjalizacji [...] przepis art. 37a wskazał w uzasadnieniu projektu tej nowelizacji (pkt. 20 uzasadnienia), że "projektowane przepisy art. 37a mają na celu uporządkowanie stosunków własnościowych gruntów będących częścią składową linii kolejowych w rozumieniu przepisów art. 4 pkt 2 ustawy o transporcie kolejowym. Ma to być dodatkowy instrument prawny, poza istniejącymi regulacjami, na podstawie art. 34 i art. 37 ustawy. Przepisy tych dwóch artykułów odnoszą się do nabycia, z mocy prawa, prawa użytkowania wieczystego gruntów znajdujących się w dniu 5 grudnia 1990 r. w posiadaniu. PKP, a będących własnością Skarbu Państwa albo w zarządzie PKP. Należy mieć bowiem na uwadze, że przedmiotem uporządkowania stosunków własnościowych jest ok. 23,5 tysięcy km linii kolejowych, w tym 19,7 tys. km czynnych i 3,8 tys. km z zawieszonym ruchem. Obejmują one ok. 55 tys. działek, z czego 41 tysięcy ma nieuregulowany stan prawny. Prawie wszystkie od dziesiątek lat pozostawały w fizycznym posiadaniu przedsiębiorstwa państwowego PKP, a od dnia 1 stycznia 2001 r. PKP SA, jako ustawowego następcy prawnego (art. 2 ust 2 ustawy). Zatem już dawno faktycznie została odjęta własność tych gruntów. Posługiwanie się instrumentami prawnymi umożliwiającymi regulowanie stanu prawnego tych gruntów, zawartymi w przepisach kodeksu cywilnego i ustawie o gospodarce nieruchomościami wymaga kilkunastu lat, aby zakończyć procedury porządkowania stosunków własnościowych. Propozycje zawarte w art. 37 a ustawy, aby grunty o nieuregulowanym stanie prawnym, z wymienionymi wyjątkami stały się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, są w istocie wywłaszczeniem z mocy prawa (ex lege). Podobne unormowania ustawowe dotyczą nieruchomości zajętych pod drogi publiczne i są zawarte w art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administracje publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872, Nr 162, poz. 1126, z 2000 r., Nr 6, poz. 70 i z 2001 r., Nr 145, poz. 1623). Przepisy powyższej ustawy, w zakresie wywłaszczenia z mocy prawa nieruchomości zajętych pod drogi publiczne były przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego z punktu widzenia ich zgodności z Konstytucją RP. Trybunał Konstytucyjny orzekł o ich zgodności z art. 21 ust 2 Konstytucji (wyrok z dnia 14.03.2000 r. P 5/99 – OTK/2000/2/60). Proponowane przepisy art. 37 a w odniesieniu do gruntów zajętych pod linie kolejowe, wobec podobieństwa stanów faktycznych i prawnych, również spełniają kryteria konstytucyjności. Ich celem jest bowiem uporządkowanie stosunków własnościowych, przy jednoczesnym określeniu gwarancji zadośćuczynienia interesom właścicieli przez przyznanie im, na ich wniosek, odszkodowania na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotyczących wywłaszczeń. Projektowany ustęp 6 w art. 37a wyłącza ustalenie odszkodowania w sytuacji, kiedy przedsiębiorstwo państwowe "PKP" było posiadaczem gruntu nieprzerwanie przez co najmniej 30 lat. Tego rodzaju unormowanie uzasadnione jest tym, że po takim okresie posiadania, choćby było ono uzyskane w złej wierze następuje nabycie własności w drodze zasiedzenia, na podstawie przepisów art. 172 § 2 k.c. W świetle konstytucyjnego wymogu i dopuszczalności wywłaszczeń zawartego w art. 21 ust 2 Konstytucji RP, spełniona jest również przesłanka "celu publicznego", będąca warunkiem dopuszczalności także wywłaszczeń ex lege. Mianowicie sieć linii kolejowych w zdecydowanej większości (ok. 12 tys. km) ma status linii o państwowym znaczeniu, ustalony w trybie ustawy o transporcie kolejowym, na których wykonywane jest ok. 90% przewozów. Około zaś 5,6 tys. km jest objęta umowami międzynarodowymi (AGC i AGTC). Na liniach kolejowych jest realizowana komunikacja publiczna oraz są wykonywane przewozy na potrzeby obronne i bezpieczeństwa Państwa (art. 2 ust 2 i art. 9 ust 1 Prawa przewozowego – Dz.U. 2000 r. Nr 50, poz. 601 ze zm.). Cele publiczne w transporcie kolejowym potwierdza również rozporządzenie Nr 1191/69 Rady EWG z dnia 26 czerwca 1969 r.; w sprawie działań członkowskich w zakresie obowiązków służby publicznej w transporcie kolejowym, które z dniem akcesji stanie się prawem obowiązującym w Polsce." W dalszej części uzasadnienia projektu zmiany ustawy o komercjalizacji [...] poprzez dodanie art. 37a odwołano się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzając co następuje: "jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku odnoszącym się do dróg publicznych generalne uporządkowanie stosunków własnościowych w drodze wywłaszczenia ex lege ma również istotne znaczenie w sferze życia publicznego. Unormowanie własności gruntów nie pozostaje bowiem obojętne dla interesów prawnych i faktycznych osób, których dotyczy. Tym bardziej, że zajęcie gruntów pod linie kolejowe stworzyło nieodwracalny stan faktyczny, a proponowane unormowania zmierzają w istocie do uzgodnienia stanu prawnego ze stanem faktycznym. Z punktu widzenia natomiast PKP zaprojektowane przepisy pozwolą na realizację obowiązku określonego w art. 17 ustawy, a polegającego na wniesieniu do PLK SA w formie wkładów niepieniężnych linii kolejowych, w tym gruntów będących ich częścią składową, po uregulowaniu stanu prawnego. PLK SA bowiem powinna wypełnić ustawowe obowiązki zarządu kolei w odniesieniu do linii kolejowych i ponosić odpowiedzialność za ich utrzymanie w stanie zapewniającym bezpieczeństwo ruchu" (por. druk sejmowy nr 908 z 2003 r.). Z przytoczonego wyżej uzasadnienia zmiany ustawy o komercjalizacji [...] w części dotyczącej wprowadzenia art. 37a ust 7 pozbawiającego właścicieli nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa odszkodowania wynika, że przesłanką do wydania rozstrzygnięcia miało być ustalenie, iż przejmowana nieruchomość pozostawała do dnia 31 maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu PKP lub jej poprzedników prawnych przez okres co najmniej 30 lat. Przytoczone wyżej stanowisko sejmu do projektu zmiany cytowanej wyżej ustawy o komercjalizacji [...], przyjmujące analogię tego rozwiązania do zapisów art. 73 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.) jest w ocenie sądu błędne, gdyż w tej ostatniej ustawie nie zawarto takiego rozwiązania prawnego, które pozbawiałoby dotychczasowych właścicieli nieruchomości zajętych pod drogi publiczne prawa do odszkodowania. Ponadto w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r. SK 11/02 (OTK-A 2004/7/66) uznano, że art. 73 ust 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.) jest zgodny z art. 21 ust 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku jednoznacznie wskazano, iż zakwestionowana regulacja była aktem jednorazowym i miała na celu uporządkowanie stanu prawnego dróg, co do których – z różnych przyczyn – od ok. 50 lat stan faktyczny nie pokrywał się ze stanem prawnym. Ponadto w rozwiązaniu tam przyjętym przyznano właścicielom nieruchomości prawo do ekwiwalentnego do sytuacji prawnej i faktycznej odszkodowania. Trybunał wskazał, że kwestionowany brak terminu zapłaty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oraz wyłączenie z zakresu czasowego waloryzacji okresu między dniem utraty własności a dniem ustalenia wysokości odszkodowania nie narusza granic wyznaczonych przez konstytucyjny wymóg przyznania słusznego odszkodowania, mierzonego nie tylko interesami podmiotu wywłaszczanego lecz również znanymi ustawodawcy możliwościami władzy publicznej w zakresie sprostania wymaganiom związanym z uregulowaniem sytuacji prawnej nieruchomości zajętych pod drogi publiczne, a zatem nie narusza art. 21 ust 2 Konstytucji RP. W ocenie sądu cyt. wyżej przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną nie mogły być wzorcem dla rozwiązania przyjętego w kwestionowanym w skardze przepisie art. 37a ustawy o komercjalizacji [...], który to przepis pozbawia określoną kategorię osób w ogóle prawa do tego odszkodowania, generalnie rzecz biorąc z przyczyn leżących w stosunkach cywilnoprawnych, a dotyczących w istocie instytucji pierwotnego nabycia prawa własności w drodze zasiedzenia. Przepis art. 21 ust 2 Konstytucji RP jednoznacznie stanowi, że wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem. W sprawie niniejszej spełniony jest tylko ten pierwszy warunek, iż pozbawiono skarżących prawa własności nieruchomości zajętej na cele publiczne lecz bez prawa do odszkodowania z tej przyczyny, że grunt ten pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Samo, przytoczone wyżej w całości, uzasadnienie projektu wprowadzenia art. 37a do cyt. wyżej ustawy o komercjalizacji [...] wskazuje na ewidentny błąd ustawodawcy, który nie dostrzegł odmienności regulacji zawartej w przepisach wprowadzających ustawy reformujące [...], a rozwiązaniami przyjętymi w przepisie art. 37a ustawy o komercjalizacji [...]. Wątpliwości dotyczące rozwiązania przyjętego w art. 37a ustawy o komercjalizacji [...] dotyczą również powierzenia orzekania w tych sprawach organom administracji publicznej, które nie są przygotowane do prowadzenia postępowań cywilnoprawnych, których przedmiotem miałoby być ustalanie samoistnego posiadania przez PKP lub jej poprzedników prawnych nieruchomości skarżących przez okres co najmniej 30 lat. Badanie to łączy się ze skomplikowaną problematyką prawną dotyczącą samoistnego posiadania, zdolnością PKP i jej poprzedników prawnych do samoistnego posiadania nieruchomości stanowiącej własność innego podmiotu oraz przerwy w posiadaniu. Rozwiązanie to łączy się również z orzecznictwem Sądu Najwyższego, w którym rozważana i akceptowana jest tzw. kwestia zawieszenia biegu zasiedzenia z racji niemożności dochodzenia przed sądem roszczeń przez właścicieli (art. 121 pkt 4 k.c. w związku z art. 175 k.c.) – por. m.in. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26.10.2007 r. III CZP 30/07 (OSNC 2008/5/43) oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25.01.2006 r. I CSK 11/05 (Biul. SN 2006/5/11). W świetle uchwały SN z 26 października 2007 r., będącej zasadą prawną, stwierdzenie zawarte w cytowanym uzasadnieniu projektu nowelizacji ustawy o komercjalizacji [...], że trzydziestoletnie nieprzerwane samoistne posiadanie, chociażby uzyskane w złej wierze, prowadzi do nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia, nie jest w przypadku samoistnego posiadania przez PKP SA i jej poprzedników prawnych, a więc także Przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe", trafne. Nie uwzględnia ono bowiem możliwego w takiej sytuacji zawieszenia biegu terminu zasiedzenia, które może spowodować, że wymagany do nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie okres nie upłynie. Nie można zatem wykluczyć, że mimo pozostawania nieruchomości do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat, dotychczasowy właściciel własności na skutek zasiedzenia nie utraci. Wówczas zaś zostanie on na skutek działania art. 37a ust 1 ustawy o komercjalizacji [...] pozbawiony własności, przy czym w myśli art. 37a ust 7 zdanie ostatnie tej ustawy, pozbawienie własności nastąpi bez odszkodowania, co narusza art. 21 ust 2 Konstytucji. Wskazać również należy, że w Konstytucji RP przyjęto zasadę, iż sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów. Oznacza to, że poza wyjątkiem od tej zasady przewidzianym w art. 2 § 1 k.p.c. do rozpatrywania spraw cywilnych, w tym kształtowania stosunków własnościowych, powołane są sądy powszechne, a nie organy administracji publicznej. Z tych też względów na podstawie art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz na podstawie art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) przedstawiono Trybunałowi Konstytucyjnemu, sformułowane w sentencji, pytanie prawne. Wobec przedstawienia tego pytania Sąd, na podstawie art. 124 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zawiesił postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gdańsku.