II SA/Gd 55/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 12 listopada 2010 r., Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 29 września 2010 r., nr [...]. Przedmiotem skargi K. D. w niniejszej sprawie jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 12 listopada 2010 r. Nr [...] wydana w następującym stanie faktycznym: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 12 listopada 2010 r., po rozpoznaniu wniosku K. D. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 28 września 2010 r. o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm). W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że K. D. wnioskowała o przyznanie świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej od stycznia 1941 r. do stycznia 1945 r. w obozie pracy przymusowej w miejscowości G. W. ok. 35 km. od rodzinnego domu i ok. 10 km. od pozostałych członków rodziny, gdzie pracowała jako pomoc domowa oraz przy pracach gospodarskich i polowych. Zdaniem organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza osadzenia w obozie pracy przymusowej w rozumieniu przepisów wyżej przywołanej ustawy lecz jedynie pracę w miejscowości G. W. na terytorium P. w jej granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. w miejscu swojego zamieszkania. Zatem nie miała miejsca deportacja K. D. z terytorium kraju. Kierownik nie kwestionował przy tym trudnych warunków w jakich pracowała skarżąca podczas wojny lecz jedynie fakt, iż nie został spełniony warunek zawarty w art. 2 pkt 2 lit a ustawy, tj. warunek deportacji do pracy przymusowej. Organ stanął na stanowisku, że niezbędnym warunkiem uzyskanie prawa od świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Tezę tę potwierdził wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) którym stwierdzono niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał przyjął, że nie ma zastrzeżeń, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwa formę, tj. był połączony z wysiedleniem oraz, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę te świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Tymczasem skarżąca w okresie od stycznia 1941 r. do dnia stycznia 1945 r. wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości G. W., co oznacza, że praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy o której mówił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., co stanowi podstawę do wydania decyzji odmownej. Po rozpoznaniu wniosku K. D. o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., decyzją z dnia 12 listopada 2010 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 28 września 2010 r. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem K. D. zaskarżyła decyzję organu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi oświadczyła, że była osobą deportowaną z miejsca zamieszkania w domu rodzinnego w B. do wykonywania prac polowych i gospodarskich do miejscowości G. W., czyli deportowany w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Wyjaśniła, że od rodzinnego domu oddalona była o 35 kilometrów oraz że chociaż miała wówczas jedynie 8 lat, to znalazła się w zupełnie nowym i obcym środowisku zdana tylko na siebie. Zmuszona była wykonywać prace ponad jej siły i nie miała żadnego kontaktu z rodziną. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie. Jednocześnie na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, póz. 1270 ze zm.) określanej dalej jako P.p.s.a. zwrócił się o skierowanie sprawy do rozpatrzenia w trybie uproszczonym. Skarżąca pouczona przez Sąd o prawie żądania przeprowadzenia rozprawy z uprawnienia tego nie skorzystała. Sąd postanowił w tej sytuacji rozpoznać sprawę w tym właśnie trybie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 oraz § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. W myśl natomiast art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej jako p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Istotny w sprawie jest również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.) zgodnie z którym art. 2 pkt 2 cytowanej wyżej ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny przyznał rację ustawodawcy, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że na roboty wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W przekonaniu Sądu organ orzekający w niniejszej sprawie naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) dalej jako k.p.a. Zgodnie z art. 7 k.p.a., organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W myśl art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona, o czym stanowi zasada swobodnej oceny dowodów wyrażona w art. 80 k.p.a.. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a.. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki (tak też wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1393/10, http//cbois.nsa.gov.pl). W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy .nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. ograniczając się jedynie do stwierdzenie, że w sprawie deportacja miejsca nie miała, przy całkowitym pominięciu okoliczności przedstawionych przez skarżąca we wniosku o przyznanie świadczenia oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Analiza przepisów ustawy i wyroku Trybunału Konstytucyjnego prowadzi do wniosku, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego w trakcie którego dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W konkretnych okolicznościach sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Na marginesie Sąd chciałby zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, ale bez możliwości powrotu do rodzinnej miejscowości. W przedmiotowej sprawie skarżąca przebywała w miejscowości położonej w odległości 35 km od miejsca zamieszkania, co biorąc pod uwagę wiek skarżącej prawdopodobnie uniemożliwiło kontakt z rodzinna miejscowością. Sąd stwierdził również, że naruszenie art. 107 § 1 i 3 k.p.a. zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera wyjątkowo skąpe ustalenia odnoszące się do stanu faktycznego sprawy. W zdaniu tym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Organ, w szczególności nie analizował wieku, zakresu prac, warunków życia skarżącej, skupiając się jedynie na odległości miejsca deportacji od domu mieszkalnego. Ponadto w decyzji z dnia 28 września 2010 r., jako powód odmowy przyznania świadczenia organ wskazał nieprzedstawienie przez skarżącą wymaganych dokumentów nie wskazując równocześnie, o jakie dokumenty chodzi. Co istotne w decyzji z dnia 12 listopada 2010 r. brak odniesienia się organu do tej kwestii i to pomimo, iż skarżąca w piśmie z dnia 16 października 2010 r. wezwała o wskazanie jakie dowody ma dostarczyć. Tymczasem z dokumentów załączonych do akt administracyjnych wynika, że skarżąca w wieku 8 lat, w styczniu 1941 r. została wysiedlona z własnego domu położonego w Biskupicach do obozu pracy przymusowej w miejscowości G. W. ok. 35 km od rodzinnego domu i ok. 10 km od pozostałych członków rodziny. Skarżącą przebywała tam aż do stycznia 1945 r. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej cała rodzina została zabrana przez żandarmów w środku nocy. K. D. pracowała w gospodarstwie rolnym w G. W., jako pomoc domowa oraz przy pracach gospodarskich i polowych, a w trakcie całego pobytu mieszkała w prawie nieogrzewanym budynku gospodarczym, otrzymując niewielką ilość żywności powodująca chroniczne niedożywienie. Przez cały okres pracy przymusowej pozostawała w odosobnieniu bez możliwości kontaktów z rodziną. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie te okoliczności w ramach analizy stanu faktycznego, ustalając spełnienie przesłanki deportacji przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej. Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.