II SA/Gd 596/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Mariola Jaroszewska Sędziowie: Sędzia WSA Wanda Antończyk (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Marta Sankiewicz po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 18 maja 2011 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 18 maja 2011 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzickich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – zwanej dalej ustawą), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy od wydanej przez siebie decyzji na mocy której, odmówił J. P. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ww. ustawie, zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy. W uzasadnieniu tejże decyzji organ podał, że strona ubiegała się o przyznanie świadczenia uregulowanego w w/w ustawie z tytułu pacyfikacji wsi B. oraz wywiezienia go wraz z matką do miejscowości S. w lipcu 1941 r. Na dowód doznanych represji strona przedłożyła zaświadczenie Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce IPN Okręgowej Komisji w B. z dnia 15 stycznia 1991 r. oraz zeznanie A. N. z dnia 10 marca 1991 r., pismo A. P. (matki wnioskodawcy) z dnia 7 marca 1991 r. kierowane do Stowarzyszenia Poszkodowanych przez III Rzeszę w B., deklarację przystąpienia do Stowarzyszenia z dnia 9 marca 1991, swój życiorys z 8 listopada 2010 r. Z w/w materiału dowodowego wynika, zdaniem organu, że Niemcy dokonali pacyfikacji wsi B. Zabudowania zostały spalone, a mienie zniszczone. Wnioskodawca wraz z matką został przewieziony do wsi S., a sołtys przydzielił ich do mieszkańców tej wsi. Jak podał organ, oceniając przedstawiony wyżej stan faktyczny sprawy w świetle dyspozycji art. 1 oraz art. 2 cytowanej wyżej ustawy, zgodnie z jej treścią świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Represją w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zdaniem organu, wnioskodawca nie przedstawił jednak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających fakt deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu cytowanej ustawy. Organ podał przy tym, że okoliczność utraty gospodarstwa w miejscowości B. jest niewątpliwie formą represji, jednak nie tego rodzaju, która - w rozumieniu cytowanej ustawy – mogłaby skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Organ wskazał też, że zarówno powołani wyżej świadkowie, jak i sam wnioskodawca potwierdzili fakt utraty gospodarstwa i wywiezienia, natomiast nie deportacji do pracy przymusowej. W konkluzji organ podkreślił, że wysiedlenie z miejsca zamieszkania w czasie wojny nie stanowi represji w rozumieniu przepisów powołanej ustawy. W skardze na powyższą decyzję (zatytułowanej "wniosek") J. P. domagał się ponownego rozpatrzenia jego dokumentów przez sąd, w szczególności w aspekcie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., w którym stwierdził on niezgodność art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy z Konstytucją. Skarżący opisał koleje losu swego i swojej mamy w latach 1941 -1945. Opisał prace, jakie wykonywał wraz z mamą w gospodarstwie, w którym się znalazł – jako sześcioletni chłopiec, po spaleniu jego wsi – B. i wywiezieniu do innych miejscowości oddalonych o około 100 km od rodzinnej: wstawał o 5 rano i przez siedem dni w tygodniu do wieczora pasł krowy. Praca była niewolnicza w zamian za marne wyżywienie i zakwaterowanie w skandalicznych warunkach, bez czasu wolnego i urlopu. Zachorował na zapalenie płuc z zimna, a wówczas mam wywiozła go do babci, która mieszkała w lepszych warunkach. Skarżący podkreślił, że przebywał we wrogo nastawionym wobec niego środowisku białoruskich bambrów, nie chodził do szkoły, do kościoła, znalazł się w obcym miejscu, gdzie nawet rozmawiano w innym języku, a do tego niewolniczo pracował od świtu do nocy, będąc sześcioletnim zaledwie chłopcem. Skutki tego skarżący odczuwa do dziś, bowiem nigdy w pełni nie odzyskał kondycji zdrowotnej i do dziś boryka się z astmą oskrzelową i jest bardzo narażony na przeziębienia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało zgodnie z obowiązującymi w dacie orzekania przepisami prawa. Podstawą prawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. - dalej jako ustawa). Zgodnie z treścią tego przepisu represją w rozumieniu ustawy jest, m.in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przy analizie cytowanego przepisu mieć należy również na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07, zgodnie z którym, art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np.: brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powyższa regulacja ustawowa nie dotyczy jednak wszystkich represji, na jakie narażona była ludność polska ze strony okupantów, mając zastosowanie wyłącznie do represji polegających na osadzeniu w obozach pracy przymusowej oraz deportacji do pacy przymusowej. Stąd też, sąd w żaden sposób nie kwestionuje faktów przedstawianych przez skarżącego, w szczególności – pacyfikacji jego rodzinnej wsi, wywiezienia do innej miejscowości i pracy w potwornych warunkach. Jednak, tego rodzaju represje nie mogą zostać zakwalifikowane jako deportacja do pracy przymusowej w rozumieniu cytowanej ustawy, która - w konsekwencji - nie obejmuje wszystkich osób, które doznały represji w okresie wojny. Zagwarantowane w niniejszej ustawie świadczenie przysługuje tym osobom, wobec których okupant stosował represję przymusowej pracy w zaostrzonej formie w wyniku deportacji (wywiezienia). Taka forma represji jest czymś innym niż wykonywanie pracy przymusowej w czasie wojny i ogólne pogorszenie warunków życia w okolicznościach wojennych. W protokole przesłuchania strony z dnia 1 lutego 2011 r. podaje ona, że wywiezienie nastąpiło w związku z obławą w rodzinnej wiosce skarżącego (B.) w nocy z 24 na 25 lipca 1941 r., kiedy to wraz z matką babcią, dwiema ciotkami i wujkiem, skarżący został załadowany do samochodu i wywieziony około 100 km na wschód do wsi S. Skarżący wskazał, że nie przebywał w żadnym obozie przesiedleńczym i od razu wraz z rodziną został przewieziony do wsi S. Tam Niemcy wraz z sołtysem wsi kierowali na kwatery do poszczególnych gospodarstw do pracy. Matka skarżącego pracowała w polu, on zaś pomagał jej paść krowy w zamian za co otrzymywali wyżywienie. W 1942 r. skarżący zachorował i wówczas zabrała go babcia do miejscowości Sz., gdzie przebywał aż do końca lipca 1944 r. Tam babcia uczyła go czytać i pisać. Skarżący nie mógł odwiedzać mamy po przeniesieniu do babci, jednak jego matka mogła odwiedzać go, gdy przebywał u babci, za pozwoleniem gospodarza, raz w miesiącu, w dniu wolnym od pracy. Dokumenty z tego okresu, potwierdzające powyższe okoliczności, nie zachowały się. Powyższa relacja skarżącego w zakresie opisu doznanych przez niego represji wskazuje przede wszystkim na brak elementu rozłąki z najbliższymi (skarżący przebywał z mamą u gospodarza, następnie zamieszkał z babcią i ciotkami), co również i w ocenie Trybunału Konstytucyjnego stanowi o odmiennym charakterze "zwykłej" pracy przymusowej w stosunku do pracy przymusowej na skutek deportacji. Dokonując ponadto analizy innych czynników, wskazujących na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, zauważyć też należy, że w odniesieniu do skarżącego nie występuje okoliczność "co najmniej utrudnionego kontaktu z rodziną i najbliższymi", skoro w świetle przedstawionej wyżej relacji mógł on przenieść się do babci do sąsiedniej wsi w związku z chorobą oraz w trakcie pobytu u niej – wprawdzie rzadko, bo raz w miesiącu – ale był odwiedzany przez swoją matką. Wszystko to sprawia, że opisana wyżej sytuacja skarżącego z nie wpisuje się w dyspozycję przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, gdyż charakter pracy wykonywanej przez stronę nie miał znamion represji związanej z deportacją (wywiezieniem) do pracy przymusowej (...). Ocena taka została przy tym dokonana przede wszystkim z uwzględnieniem wykładni cytowanej ustawy w kierunku wyznaczonym przez Trybunał Konstytucji w cytowanym wyżej wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. Mając to zaś na uwadze, na mocy art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji wyroku.