II SA/Gd 611/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Skrzycka-Pilch po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2005 r. na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym sprawy ze skargi S. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 11 sierpnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 13 lutego 2004 r. nr [...]. II SA/Gd 611/04 U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 13 lutego 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) - zwaną dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym, odmówił przyznania S. W. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego z mocy powołanej wyżej ustawy z uwagi na fakt, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona nie spełnia określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. W. podnosił, iż w czerwcu 1944 r. wywieziony został z rodzicami do obozu pracy w Schelklingen koło Stuttgartu, gdzie ojciec jego A. W. skierowany został do pracy w firmie należącej do H. G., którą wykonywał w okresie od 28 października 1944 r. do 18 kwietnia 1945 r. W czasie pobytu w Schelklingen wnioskodawca wraz z rodzicami przebywał w obozie pracy znajdującym się w w/w miejscowości. Decyzją z dnia 11 sierpnia 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 13 lutego 2004 r. W uzasadnieniu decyzji organ orzekający powołał się na art. 2 pkt 2 lit."a" ustawy o świadczeniu pieniężnym wskazując, że w myśl w/w przepisu represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Organ wskazał, że zgodnie z przedstawionymi materiałami dowodowymi - w postaci zaświadczenia pracodawcy z dnia 23 maja 1946 r. dotyczącego ojca wnioskodawcy - strona rozpoczęła pracę na deportacji od 28 października 1944 r., a zakończyła 18 kwietnia 1945 r., zatem strona pracowała na deportacji 5 miesięcy i 21 dni, a więc krócej niż minimalny okres wymagany przez ustawę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uznał ponadto, że nie podlega ustawie o świadczeniu pieniężnym wnioskowane przez stronę osadzenie w obozie przesiedleńczym w Schelklingen, ponieważ zgodnie z art. 2 represją jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych. W świetle powyższych okoliczności organ nie znalazł podstaw do przyznania S. W. uprawnienia do świadczenia wymienionego w powołanej w podstawie prawnej rozstrzygnięcia ustawie. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego S. W. ponownie przedstawił swe wojenne losy oraz wskazał, że okres deportacji jego rodziny rozpoczął się wcześniej tj. jeszcze przed skierowaniem jego ojca do pracy, gdy przez około 10 dni wieziono jego rodzinę na tereny III Rzeszy w bydlęcych wagonach. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zbieżne z treścią motywów zaskarżonych rozstrzygnięć. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza zasadę dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7 K.p.a.), obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.), zasadę swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.) i art. 107 § 3 K.p.a. a nadto art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W rozpoznawanej sprawie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wraz z odpowiedzią na skargę zgłosił taki wniosek. Pismem z dnia 1 października 2004 r. Sąd zawiadomił skarżącego o złożonym wniosku oraz poinformował go o możliwości zażądania, w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, przeprowadzenia rozprawy. Skarżącemu pismo to doręczono w dniu 5 października 2004 r. (k.8 akt sprawy). Skarżący nie złożył wniosku o przeprowadzenie rozprawy, w związku z czym Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, która sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2). Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Ustawa ta przewiduje świadczenie pieniężne dla osób, które podlegały represjom określając jednocześnie w art. 2, że represją w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 pkt 2 lit."a"), b) Związku Socjalistycznego Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2 lit."b"). Zarówno Sąd Najwyższy, jak i Naczelny Sąd Administracyjny w swoim licznym orzecznictwie dotyczącym w/w ustawy wielokrotnie podkreślał, że przepisy tego aktu prawnego określają warunki przyznawania pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób "deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla osób "osadzonych w obozach pracy". Potwierdza to zarówno tytuł w/w ustawy, jak i treść art. 2. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, że spełnia tylko tak określone przesłanki prawne, uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych. Z analizy treści art. 2 ustawy wynika, że definicja pojęcia represji w postaci osadzenia w obozie pracy różni się w sposób istotny od pojęcia deportacji. Podkreślić należy, że tylko pkt 2 art. 2 zawiera stwierdzenie, że deportacja (wywiezienie) musi być do pracy przymusowej. Natomiast ustawa nie zawiera takiego stwierdzenia dotyczącego warunków osadzenia. Dlatego też represją w rozumieniu omawianej ustawy jest już sam fakt osadzenia w obozie pracy z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, niezależnie od tego czy osadzony pracował przymusowo. Z treści art. 2 cyt. ustawy wynika również, że świadczenie pieniężne z tytułu osadzenia w obozach pracy przysługuje niezależnie od czasookresu przebywania w takim obozie, jak i miejsca jego zlokalizowania. Z wniosku skarżącego wynika, że domagał się on przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu wywiezienia do obozu pracy, w którym zmuszony był pracować. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiając skarżącemu przyznania w/w świadczenia oparł się na zaświadczeniu pracodawcy ojca skarżącego, z którego wynika, że pracował on od 28 października 1944 r. do 18 kwietnia 1945 r. i uznał, że strona pracowała na deportacji 5 miesięcy i 21 dni, a zatem krócej niż minimalny okres wymagany przez ustawę. Ponadto stwierdził, że wnioskowane przez stronę osadzenie w obozie przesiedleńczym w Szelklingen nie podlega ustawie, ponieważ represją jest osadzenie w obozach pracy przymusowej. W ocenie Sądu organ administracji wydał zaskarżoną decyzję z naruszeniem art. 7 K.p.a., z którego wynika, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Ponadto naruszony został art. 77 K.p.a. zgodnie, z którym organ administracji zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Przede wszystkim organ ten nie ustalił okresu deportacji rodziny skarżącego do III Rzeszy. Podkreślić należy, że wykładnia językowa art. 2 pkt 2 ustawy nie prowadzi do jednoznacznego rezultatu, czy wymóg 6 miesięcy dla przyjęcia, że spełnione zostały przesłanki represji z art. 2 pkt 2 ustawy dotyczy samej deportacji (wywiezienia), czy też okresu pracy przymusowej. W języku polskim przyjmuje się, że deportacją w języku prawniczym jest "zesłanie do określonej, przeważnie odległej i izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt". Z historii znane są przypadki, że sama wywózka, z uwagi na jej długotrwałość i warunki była najsilniejszą represją. Założenie racjonalnego prawodawcy i cele, jakie przyświecały mu przy stanowieniu ustawy nakazują przyjąć, że wymóg 6 miesięcy odnosi się do deportacji (wywózki) do pracy przymusowej, a okres pracy przymusowej służy jedynie ustaleniu wysokości świadczenia (argum ex art. 3 ust. 1 ustawy). Kierownik Urzędu - wbrew obowiązkowi z art. 7 K.p.a. nie poczynił też żadnych ustaleń czy i w jakim okresie skarżący wraz z rodzicami przebywał w obozie w Schelklingen. Obowiązkiem Kierownika Urzędu było ustalić w szczególności w Instytucie Pamięci Narodowej, czy w miejscowości tej funkcjonował obóz przesiedleńczy bądź obóz pracy i czy zachowały się listy więźniów. Dokonując powyższych ustaleń organ winien mieć na względzie, iż użyty w art. 2 pkt 1 ustawy termin "obóz pracy przymusowej" jest sformułowaniem o charakterze otwartym, a zatem dającym Kierownikowi Urzędu możliwość wywiedzenia takiego charakteru obozu z całokształtu okoliczności historycznych i faktycznych. Ocena prawna, czy wnioskodawca został osadzony w obozie pracy przymusowej, o którym mowa w art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, czy też w jakimś innym obozie nie będącym obozem pracy w rozumieniu tego przepisu, nie może się opierać wyłącznie na dość przypadkowym określeniu tego obozu jako obozu przesiedleńczego w zaświadczeniu Miejskiego Urzędu Komunalnego w Schelklingen z 1986 r. Ponadto nawet z samej nazwy - obóz przejściowy - wcale nie wynika, że nie był to obóz pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 1 cyt. ustawy. Istotne jest w jakich okolicznościach i w jakim celu rodzice skarżącego wraz z małymi dziećmi znaleźli się w tym obozie po przesiedleniu ich z D. Jeżeli przebywając tam pracowali przymusowo, to nie sposób twierdzić, że nie był to obóz pracy przymusowej, chociaż nie nazywał się tak dosłownie w nomenklaturze władz hitlerowskich. W dalszym toku postępowania organ powinien uzupełnić materiał dowodowy we wskazanym wyżej zakresie mając na względzie, że utrwalone orzecznictwo Naczelnego Sądu Administra- cyjnego i Sądu Najwyższego zawiera zarówno ocenę prawną deportowania z Polski dziecka wraz z rodzicami kierowanymi do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy oraz ocenę prawną osadzenia dziecka w obozie pracy przymusowej (por. np. wyrok NSA z dnia 14 marca 2001 r. sygn. akt V SA 1631/00; z dnia 13 lutego 2001 r. sygn. akt II SA/Kr 112/00; wyrok SN z dnia 14 marca 2002 r. sygn. akt III RN 161/01; wyrok SN z dnia 13 stycznia 2000 r. sygn. III RN 112/99). Z tych też przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art.119 pkt 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił zaskarżone decyzje. Sąd nie zawarł w wyroku rozstrzygnięcia opartego na przepisie art. 152 cyt. wyżej ustawy, gdyż zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego nie nadaje się w żadnej mierze do wykonania.