II SA/Gd 642/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. D. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Pismem z dnia 29 września 2014 r. (data stempla pocztowego) skarżący B. D. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazał, że posiada dom o pow. 100 m2 i gospodarstwo rolne o pow. 3 ha, z którego dochód przeznaczony jest na jego utrzymanie. Dochód ten oszacował na kwotę 800 zł miesięcznie. Nadto oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Skarżący wyjaśnił, że pomaga mu czasem rodzina. Podkreślił, że w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 229/10 został zwolniony z kosztów sądowych. W związku z wątpliwościami co do rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, skarżący wezwany został do przedłożenia szeregu dokumentów i złożenia wyjaśnień tj.: - wyciągu z posiadanych przez niego rachunków i lokat bankowych – w tym konta i lokat dewizowych – z ostatnich trzech miesięcy z uwzględnieniem aktualnego salda tychże rachunków, - dokumentu o wysokości dopłat przysługujących wnioskodawcy do posiadanych gruntów rolnych, - wskazania czy wnioskodawca w ciągu ostatnich pięciu lat dokonał zbycia gruntów rolnych, jakiej powierzchni grunty sprzedał, w jakiej dacie i za jaką kwotę, - przedstawienia kserokopii nakazów podatkowych dotyczących posiadanych przez niego nieruchomości oraz złożenia wyjaśnień jakiego rodzaju uprawy prowadzi na tych gruntach, - zaświadczenia o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników i wysokości składki, - kopii rachunków jakie opłaca wnioskodawca w związku z utrzymaniem gospodarstwa i domu, rachunków za energię elektryczną, wywóz śmieci, wodę, telefon, telewizję itp., - oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na niego pojazdów mechanicznych. W odpowiedzi na powyższe zobowiązanie wnioskodawca przedstawił potwierdzenie wypłaty w dniu 14 marca 2014 r. kwoty 4180 zł, którą otrzymał tytułem dopłat do gruntów rolnych. Oświadczył, że na rachunkach bankowych nie posiada żadnych środków. Przedstawił nakaz płatniczy na kwotę 534 zł z tytułu posiadanych gruntów oraz dokument o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników ze składką miesięczną 126 zł. Przedstawił rachunki dotyczące energii elektrycznej, z tym, że wystawione na A. D. i adres T, podczas gdy wnioskodawca mieszka w T. przy ul. B. Wnioskodawca złożył również oświadczenie, że nie zbywał żadnych gruntów w ciągu ostatnich 5 lat, gdy tymczasem w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 229/10 wskazywał, że posiada 6 ha gruntów rolnych, zatem o 3 ha więcej niż obecnie. Referendarz sądowy nie uzyskał wyjaśnienia w tym zakresie. Wówczas skarżący także oświadczył, że osiąga dochód na poziomie ok. 1000 zł, tak jak obecnie, mimo, że uprawiany areał jest obecnie o połowę mniejszy. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku – postanowieniem z dnia 17 listopada 2014 r., wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm.) odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W sprzeciwie od powyższego postanowienia, wniesionym w ustawowym terminie, wnioskodawca - odnosząc się do kwestii uprawianego areału - podniósł, że stan prawny jego gospodarstwa nie był w pełni uregulowany, stąd też rozbieżność co do areału pomiędzy oświadczeniem złożonym w przedmiotowym postępowaniu, a oświadczeniem złożonym w sprawie o sygn. akt II SA/Gd 229/10. Nadto wnioskodawca wyjaśnił, że różnica dochodów w oświadczeniach złożonych w ww. postępowaniach nie wykracza poza normalną zmianę stosunków gospodarczych na przestrzeni 4 lat. Rozpoznając niniejszą sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Prawo pomocy, zdefiniowane w art. 239 pkt 4 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa, stanowi uprawnienie strony do zwolnienia od kosztów sądowych (tj. opłat - wpisu i opłaty kancelaryjnej oraz zwrotu wydatków - art. 211 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) oraz ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika (art. 244 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), o które może ubiegać się strona, która nie posiada dostatecznych środków umożliwiających jej prowadzenie sprawy przed sądem administracyjnym (art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. akt II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych, jak już wskazano powyżej, stanowi instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona istotnie nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa i majątkowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, który stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu wskazać należy, że wnioskodawca domagał się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Zdaniem Sądu wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Obecnie ich wysokość sprowadza się do kwoty 500 zł z tytułu wpisu od wniesionej przez niego skargi. Nie można pominąć tego, że w przedmiotowej sprawie wnioskodawca został zobowiązany do przedstawienia wyciągów z posiadanego rachunku bankowego, czego nie uczynił. Za wykonanie tego obowiązku nie sposób bowiem uznać jego oświadczenia, że na rachunkach bankowych nie posiada żadnych środków. W skierowanym do wnioskodawcy wezwaniu jasno sprecyzowano, jakie dane dotyczące jego stanu majątkowego wymagają potwierdzenia w formie dokumentu źródłowego, a dla wykazania których wystarczającym jest złożenie oświadczenia. Nadesłanie żądanych dokumentów, tj. wyciągów z rachunków bankowych, umożliwiłoby ustalenie istotnych okoliczności mających wpływ na ocenę zasadności wniosku, takich jak: stan zgromadzonych na posiadanych rachunkach bankowych zasobów pieniężnych, źródła i wysokość księgowanych na nich wpływów oraz rodzaj i wysokość ponoszonych za ich pośrednictwem obciążeń. Uchylając się od przedłożenia tych dokumentów, wnioskodawca uniemożliwił ustalenie tych okoliczności. Powyższe postępowanie wnioskodawcy, polegające na selektywnym podawaniu informacji i nieprzedłożeniu wymaganych dokumentów, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że to sam wnioskodawca uniemożliwił dokonanie pełnej oceny jego sytuacji finansowej, pozwalającej uznać, że zwolnienie od kosztów powinno zostać mu przyznane. Nie uszło także uwadze Sądu, że przedłożone przez wnioskodawcę rachunki dotyczące energii elektrycznej wystawione zostały na A. D. i adres T., podczas gdy wnioskodawca mieszka w T. przy ul. B. Przeciwko uwzględnieniu wniosku przemawiała nadto okoliczność, że wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości budynkowej o pow. 100 m2, co nie pozostaje bez znaczenia dla oceny jego sytuacji majątkowej. W sytuacji posiadania majątku nieruchomego istotne jest to, że może on przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lipca 2013 r., sygn. akt I OZ 586/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Nie można bowiem zapominać, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571; także postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OZ 200/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W innym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych wnioskodawcy np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnioskodawca, jako właściciel domu o znacznej powierzchni może nim swobodnie dysponować, a w szczególności uczynić go przedmiotem zabezpieczenia pożyczki, lub przeznaczyć go na wynajem, celem uzyskania z niego dochodu. Decyzja wnioskodawcy o rezygnacji z uzyskiwania potencjalnych dochodów z posiadanej nieruchomości nie może skutkować uwzględnieniem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Jak to już wyżej wskazano, prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie uzależnione jest bowiem od wykazania zupełnego braku środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Opisane wyżej wątpliwości co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy, przy braku współdziałania ze strony wnioskodawcy w celu ich wyjaśnienia spowodowały, że nie można było uwzględnić jego wniosku. Z tych też przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.