II SA/Gd 73/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Górska Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Protokolant Sekretarz sądowy Julia Bednarek po rozpoznaniu w dniu 14 sierpnia 2024 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r. nr SKO.421.983.2023 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 11 października 2023 r., nr ZZ.000006.10.2023; 2. umarza postępowanie administracyjne. Skarga J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r. sygn. SKO.421.983.2023 utrzymującą w mocy decyzję w wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 11 października 2023 r. nr ZZ.000006.10.2023 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego została wniesiona w następującym stanie sprawy: Pismem z dnia 24 sierpnia 2023 r. Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Nowej Wsi Lęborskiej przekazał informację skarżącej, zgodnie z która od 1 października 2021 roku wygasło prawo do świadczenia w formie zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16 roku życia. Organ wskazał, że pozyskał dane z elektronicznego krajowego systemu monitoringu orzekania o niepełnosprawności i na K. M., będącego synem skarżącej, wydano nowe orzeczenie o niepełnosprawności wydane w dniu 17 września 2022 r. Pismem z dnia 26 września 2023 r. organ zawiadomił o wszczęciu postępowania czy zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. jest świadczeniem nienależnie przyznanym. Organ I instancji w dniu 11 października 2023 r. wydał decyzję nr ZZ.000006.10.2023 na mocy której: orzeczono o uznaniu za świadczenie nienależnie pobrane - zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16 roku życia z decyzji nr 5210.000262.08.2021.AT z dnia 19 sierpnia 2021 r., pobrany przez J. M. w okresie od 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. w kwocie 4748,48 zł; orzeczono o zobowiązaniu do zwrotu części świadczenia - zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16 roku życia - z decyzji nr 5210.000262.08.2021.AT z dnia 19 sierpnia 2021 r. w kwocie 4748,48 zł. Należność zwracana będzie w formie spłaty w okresie od 1 listopada 2021 do 30 listopada 2023 r.; zobowiązano do zwrotu odsetek ustawowych za opóźnienie od nienależnie pobranych świadczeń. Kwota odsetek na dzień wydania decyzji wynosi 601,66 zł. Kwota ta ulegnie zmianie na dzień całkowitej spłaty zadłużenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że utrata prawa do przedłużonego okresu pobierania zasiłku pielęgnacyjnego w związku z przedłużeniem ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego na czas określony do upływu sześćdziesiątego dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii następuje w przypadku wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Syn skarżącej K. M. nabył nowy dokument potwierdzający stopień jego niepełnosprawności, wydany w dniu 17 września 2021 r., dlatego też świadczenia wypłacone z decyzji Nr 5210.000262.08.2021.AT, za okres od 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. uznaje się za świadczenia nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Od decyzji tej skarżąca złożyła odwołanie. Decyzją z dnia 22 listopada 2023 r., sygn. SKO.421.983.2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Kolegium w uzasadnieniu wskazało, że nowe orzeczenie wydane dnia 17 września 2021 r. powinno być dostarczone organowi. Wydanie nowego orzeczenia w myśl art. 15h spowodowało, że zasiłek pielęgnacyjny w okresie 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. pobrany był na podstawie nieważnego dokumentu, gdyż stracił on ważność z dniem wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Od decyzji tej skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. Decyzji zarzuciła naruszenie art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. W skardze wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wskazała, że w jej ocenie nastąpiła błędna interpretacja art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy o koronawirusie. Jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono z mocy prawa przedłużeniu do 60 dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia. Okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni tudzież data wydania nowego orzeczenia dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stan pandemii. Jeżeli w dniu wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii nie został odwołany, to okresy, o których mowa w art. 15h ust. 2 pkt 1 ustawy o koronawirusie nie rozpoczęły swojego biegu. Innymi słowy, orzeczenie o niepełnosprawności, którego ważność została wydłużona przepisami covidowymi, jest nadal orzeczeniem ważnym tj. nie wygasło ono, pomimo wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności jeszcze w okresie epidemii. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał swoje stanowisko zawarte w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuję: Rozpoznając wniesioną skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935) - zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że zarówno decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r., jak i poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy Nowa wieś Lęborska z dnia 11 października 2023 r. wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa. Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Sąd nie podziela stanowiska orzekających w sprawie organów, że wypłacony skarżącej w okresie od 1 października 2021 r. do 31 lipca 2023 r. zasiłek pielęgnacyjny, przyznany z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16 roku życia – stanowi świadczenie nienależnie pobrane, które skarżąca zobowiązana jest zwrócić w trybie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie bowiem z treścią art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W niniejszej sprawie, skarżącej zostało przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres do dnia 2 lipca 2021 r. decyzją Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 8 lutego 2019 r. Następnie, decyzją Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 19 sierpnia 2021 r., wydaną na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), przedłużono skarżącej prawo do pobierania tego zasiłku do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 15h ust. 1 pkt 2 wskazanej ustawy stanowił, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ważność orzeczenia o niepełnosprawności została więc przedłużona w związku z pandemią wirusa SARS-CoV-2, jednakże ustawodawca wskazał momenty graniczne obowiązywania orzeczeń. Jednym z nich było uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Tym samym, uzyskanie nowego orzeczenia jest momentem, w którym okres 60 dni od momentu odwołania ostatniego ze stanów wskazanych w tym przepisie nie ma znaczenia dla oceny zasadności pobierania świadczeń. Uzyskanie nowego orzeczenia "kończy" prawo do świadczeń rodzinnych pobieranych na jego podstawie, w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy o COVID-19. Skarżąca uzyskała nowe orzeczenie o niepełnosprawności syna wydane w dniu 17 września 2022 r.. Niewątpliwie, wydanie tego nowego orzeczenia, w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy, powodowało utratę przez skarżącą uprawnień do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego jej decyzją z dnia 8 lutego 2019 r. i przedłużonego decyzją z dnia 19 sierpnia 2021r. Niewątpliwie, zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wskazać jednakże należy, że świadczenie nienależnie pobrane to takie, które zostało pobrane przez osobę, mającą wiedzę o nienależności. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1391/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 posługuje się pojęciem świadczenia nienależnie pobranego to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 348/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 maja 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 113/24, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie zaś Sądu, skarżąca nie została prawidłowo pouczona, że pobierane przez nią świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które skarżąca będzie musiała zwrócić. Niewątpliwie, we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego skarżąca została pouczona o tym, że osoba składająca wniosek o zasiłek pielęgnacyjny jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić organ właściwy wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego a niepoinformowanie gminnego organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie zasiłku pielęgnacyjnego o tych zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i w konsekwencji koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Z kolei, w decyzji dnia 8 lutego 2019 r. i w decyzji z dnia 19 sierpnia 2021r. skarżąca została pouczona, o tym, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, korzystający zobowiązany jest do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie rodzinne. Skarżąca pouczony została zatem jedynie o treści art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przy tym, jak podkreśla się w orzecznictwie przepis art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 nie ma takiego charakteru. Przepis art. 25 ust. 1 nie znosi zatem generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 640/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z powyższego wynika, że skarżąca nie została pouczona, że brak powiadomienia organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skutkuje utratą prawa do pobierania przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego i uznaniem go za nienależnie pobrany. Tym samym, w sprawie nie spełniła się przesłanka aktualizująca podstawę do zastosowania art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania, że kontrolowane w sprawie decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię, co miało wpływ na wynik kontrolowanej sprawy i w związku z tym, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 22 listopada 2023 r. jak i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Nowa Wieś Lęborska z dnia 11 października 2023 r. Biorąc zaś pod uwagę fakt, że w niniejszej sprawie nie ziściła się przesłanka do wszczęcia i prowadzenia postępowania administracyjnego w trybie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wszczęte postępowanie administracyjne, jako bezprzedmiotowe w świetle art. 105 § 1 k.p.a., podlega umorzeniu. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a orzekło o umorzeniu przedmiotowego postępowania administracyjnego.