II SA/Gd 813/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Jaroszewska po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Ekologicznego Stowarzyszenia [...] z siedzibą w miejscowości Ł.-G. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 14 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 813/17 w sprawie ze skargi Ekologicznego Stowarzyszenia [...] z siedzibą w miejscowości Ł.-G. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 25 września 2017 r., nr [...] w przedmiocie dopuszczenia do udziału w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie warunków zabudowy postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 14 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 813/17. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 813/17 starszy referendarz sądowy WSA w Gdańsku, po rozpoznaniu wniosku Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia referendarz dokonał analizy sytuacji majątkowej wnioskodawcy wskazując, że w złożonym oświadczeniu wnioskodawca oświadczył, iż nie posiada środków trwałych, ostatni rok obrotowy zakończył stratą o wartości 501,04 zł, na dzień 30 kwietnia 2018 r. na rachunku bankowym posiadał środki w kwocie 2.018,18 zł, natomiast stan środków pieniężnych w kasie wynosił 0 zł, natomiast zobowiązania wnioskodawcy z tytułu usług księgowych i prawnych, straty bilansowej za rok 2017 oraz niepokrytej straty bilansowej z roku 2016 przewyższają dwukrotnie kwotę środków na koncie – wynoszą bowiem łącznie 4.068 zł. Ponadto wnioskodawca wskazał, że ma status organizacji pożytku publicznego, nie prowadzi działalności zarobkowej, nie otrzymuje dotacji, swoją działalność finansuje ze składek członkowskich oraz darowizn przekazywanych przez osoby fizyczne w formie 1% podatku. Stowarzyszenie wyjaśniło też, że występuje w kilkunastu postępowaniach, w związku z czym wydatki na koszty sądowe oraz porady prawne są znaczne. Konieczność uiszczenia przez wnioskodawcę kosztów sądowych w niniejszej sprawie będzie skutkować niemożnością realizacji jego zadań i celów statutowych w zakresie ochrony środowiska naturalnego oraz zdrowia i bezpieczeństwa ludzi. Oceniając tak przedstawioną sytuację finansową Stowarzyszenia referendarz uznał, że wnioskodawca dysonował środkami pieniężnymi w wysokości wielokrotnie przewyższającymi powstałe na tym etapie postępowania koszty sądowe, tj. kwotę opłaty kancelaryjnej (jak również koszty, które mogą powstać w przyszłości, tj. kwotę ewentualnego wpisu od skargi kasacyjnej), które mógł przeznaczyć na ich uiszczenie i – co więcej – winien był je zabezpieczyć na ich pokrycie. Skoro wnioskodawca nie podjął takich kroków to brak jest podstaw aby przyjąć, że nie miał on dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania i uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dla powyższej oceny nie ma znaczenia okoliczność posiadania zobowiązań w wysokości wyższej aniżeli kwota aktualnie zgromadzonych środków pieniężnych, albowiem zobowiązania cywilnoprawne wnioskodawcy nie korzystają z pierwszeństwa względem kosztów sądowych powstałych w niniejszej sprawie. Ponadto referendarz zwrócił uwagę, że wnioskodawca jako stowarzyszenie rejestrowe posiada szeroki zakres źródeł finansowania swojej działalności i ma obowiązek zapewnienia środków na jej prowadzenie, w tym również na finansowanie sporów sądowych. W sytuacji zaś, gdy wysokość ustalonych składek członkowskich uniemożliwia Stowarzyszeniu funkcjonowanie i realizowanie celów, dla których zostało powołane, powinno ono podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel, np. podwyższyć wysokość składek członkowskich do kwoty gwarantującej sfinansowanie podejmowanych działań, zwiększyć liczbę jego członków, którzy takie składki będą uiszczać, czy też – w miarę możliwości – podjąć działalność gospodarczą. W sytuacji, gdy stowarzyszenie nie wykazuje zamiaru pozyskania środków finansowych od swoich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością stowarzyszenia, idea zawiązania stowarzyszenia upada, a jego dalszy byt pozostaje pod znakiem zapytania. Referendarz podkreślił także, że współfinansowanie stowarzyszenia za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, w myśl której stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. W złożonym sprzeciwie Stowarzyszenie zarzuciło zaskarżonemu postanowieniu: 1. dowolną ocenę sytuacji finansowej Stowarzyszenia oraz przyczyn, dla których w takiej sytuacji się znalazło i wyprowadzenie z tego tytułu wadliwego wniosku, 2. Naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe jego zastosowanie polegające na przyjęciu przez sąd, że zasadne było nieprzyznanie stronie pomocy, 3. Uchybienie zasadom logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, wnioskowanie nieracjonalne i niezgodne ze zdrowym rozsądkiem. Stowarzyszenie wniosło o uznanie postanowienia za niebyłe i przyznanie stronie wnioskowanej prawa pomocy. Jak wynika z uzasadnienia skarżący zakwestionował pogląd, że zarząd stowarzyszenia może zmusić swoich członków do płacenia wyższych składek, a skoro strona nie posiada środków na prowadzenie spraw w obronie społeczeństwa, to nie powinna ich prowadzić. W ocenie wnioskodawcy fakt, że ustawodawca przewiduje szeroki zakres źródeł dochodu stowarzyszenia, co potwierdza Statut, nie oznacza wystąpienia tego dochodu. Wnioskodawca nie zgodził się także, że ciążące na Stowarzyszeniu zobowiązania nie korzystają z pierwszeństwa względem kosztów sądowych, albowiem bez uregulowania tych zobowiązań Stowarzyszenie przestanie istnieć. Rozpoznając sprzeciw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), dalej jako p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Odpis postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy został doręczony skarżącemu Stowarzyszeniu w dniu 10 lipca 2018 r., zaś sprzeciw został wniesiony w dniu 17 lipca 2018 r., wobec czego zachowany został ustawowy termin do skutecznego wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza. Odnosząc się do zarzutów wniesionego sprzeciwu w pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W przekonaniu sądu rozstrzygnięcie starszego referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy i zaprezentowana na jego poparcie argumentacja są prawidłowe. Sąd, dokonując ponownej oceny wniosku nie widzi podstaw prawnych do zmiany zaskarżonego postanowienia i w rezultacie przerzucania ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, a to poprzez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych. Przede wszystkim zauważyć należy, że według § 28 Statutu Stowarzyszenia, podmiot ten środki na swoją działalność uzyskuje ze składek członkowskich, świadczeń członków wspierających, darowizn, spadków, zapisów, subwencji, z własnej działalności gospodarczej, ze zbiórek publicznych oraz innych zasobów. Z faktu, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie wynika, że jest ono zwolnione z obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie obranej działalności, w tym na prowadzenie sporów sądowych. Dostrzec bowiem należy, że ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2017 r., poz. 210, ze zm.) przewiduje stosowne instrumenty prawne w tym zakresie i każde stowarzyszenie, niezależnie od przyjętej formy funkcjonowania, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie swojej działalności. Opłacanie składek przez członków stowarzyszenia należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś okoliczność faktyczna, że określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie, nie uzasadnia bezwzględnego przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa. Pomoc finansowa ze strony Państwa przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą z powodów od siebie niezależnych pozyskiwać środków koniecznych do realizacji swych celów, a w ich ramach do prowadzenia postępowania sądowego. Okoliczności takich wnioskodawca nie przedstawił ani w złożonym oświadczeniu o stanie majątkowym, ani w zażaleniu, jak również w ocenie sądu wojewódzkiego nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca Stowarzyszeniu na zgromadzenie odpowiednich środków finansowych. W szczególności okoliczności takiej nie stanowi fakt zakończenia roku obrotowego ze stratą oraz posiadanie zobowiązań z tytułu usług księgowych i prawnych, których wysokość dwukrotnie przewyższa kwotę środków na koncie. Jak trafnie wykazał referendarz, zobowiązania cywilnoprawne podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy nie korzystają z pierwszeństwa względem kosztów sądowych i nie mogą stanowić o konieczności zwolnienia z tych kosztów. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, a Stowarzyszenie przewidując realizację swoich praw przed sądem powinno uwzględnić konieczność posiadania środków na ten cel. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych - preferencyjnie traktując inne zobowiązania - nie może skutecznie argumentować, iż nie jest w stanie uiścić opłat związanych z zainicjowanym przez nią postępowaniem sądowym. Nie jest przy tym zasadne twierdzenie, że gdyby przenieść ww. zasadę na sytuację osoby fizycznej, to taka osoba, będąc zobowiązaną do ponoszenia kosztów sądowych musiałaby – jak ujmuje to skarżący – nie jeść, nie uiszczać opłat mieszkaniowych, czy nie kupować odzieży dostosowanej do zmiany pory roku. Pogląd ten pozbawiony jest zasadności, albowiem przesłanki udzielenia prawa pomocy osobie fizycznej są odmienne od przesłanek jej przyznania osobie prawnej, a uiszczanie kosztów sądowych przez stronę wnioskującą jest możliwe o ile spowoduje powstania uszczerbku koniecznego utrzymania dla osoby fizycznej i jej rodziny, co sąd zobligowany jest uwzględnić. Podkreślić też trzeba, że wbrew twierdzeniom wnioskodawcy referendarz oceniając możliwość uzyskania przez Stowarzyszenie środków na pokrycie kosztów sądowych poprzez zwiększenie składek członkowskich czy podjęcie działalności gospodarczej, ani nie zmusza, ani nie nakazuje członkom Stowarzyszenia podjęcia pracy, lecz jedynie wskazuje na instrumenty, którymi strona dysponuje i co wynika wprost z przyjętego przez nią statutu. Jeżeli wnioskodawca posiada, jak w niniejszej sprawie, możliwości na zdobycie środków finansowania postępowania sądowego, niepodejmowanie wystarczających działań zmierzających do uzyskania środków z tych źródeł powoduje, że nie można uznać go za podmiot, który nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak wyjaśniono, instytucja prawa pomocy jest instytucją wyjątkową, a jej zastosowanie wiąże się nie tylko z ustaleniem braku źródeł stałego dochodu i majątku, ale także z ustaleniem, że wnioskujący obiektywnie jest pozbawiony możliwości uzyskania dochodu z jakichkolwiek źródeł. Stowarzyszenie takie możliwości ma, w związku z czym powinno tak zabezpieczyć swoje środki finansowe, aby zapewnić zarówno prawidłowe jego funkcjonowanie, umożliwiające podejmowanie działań zgodnych ze statutem, jak również prowadzenie postępowań sądowych, bez przerzucania związanych z tym obowiązków finansowych na Skarb Państwa. Skoro wnioskodawca, jak twierdzi, jest organizacją działającą na rzecz ogółu obywateli, nie powinien mieć problemów z uzyskaniem ich poparcia, przejawiającego się także poprzez przewidziane w wyżej wskazanych przepisach formy wsparcia finansowego. Także wielość spraw inicjowanych przez skarżące Stowarzyszenie nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. W świetle tego należy stwierdzić, że skarżące Stowarzyszenie posiada środki, które umożliwią mu pokrycie kosztów postępowania sądowego prowadzonego w niniejszej sprawie, a także ma możliwość uzyskania dodatkowych środków finansowych, dzięki którym uiszczenie opłat sądowych nie będzie wiązało się ze wzrostem wysokości cywilnoprawnych zobowiązań Stowarzyszenia. W związku z tym referendarz sądowy prawidłowo i zasadnie odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż strona skarżąca nie spełniła bowiem przesłanek przyznania prawa pomocy wynikających z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. W tym kontekście zarzuty podniesione w sprzeciwie nie są usprawiedliwione i nie mogły doprowadzić do odmiennej oceny sytuacji wnioskodawcy przez sąd wojewódzki. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.