II SA/Gd 830/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Sędzia WSA Janina Guść Protokolant Sekretarz Sądowy Izabela Adamowicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 lutego 2011 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 18 sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 14 czerwca 2010 r., nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej S. K. kwotę 357 zł (trzysta pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07, decyzją z 14 czerwca 2010 r. odmówił przyznania S. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego wyżej wymienionej ustawie. W uzasadnieniu organ stwierdził, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał w przywołanym wyroku, to znaczy nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. S. K. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie jej przedmiotowego świadczenia. Zarzuciła, że niesłusznie odmówiono uznania jej za osobę represjonowaną na skutek deportacji do pracy przymusowej. Stwierdziła przy tym, że została deportowana, tj. wysiedlona z G. do miejsca pracy przymusowej, oddalonego o 360 kilometrów. Tym samym została wyrwana z dotychczasowego środowiska. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z 18 sierpnia 2010 r. utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję z 14 czerwca 2010 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa w zw. z art. 127 § 3 Kpa, art. 151 § 1 i 2 Kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Powołując się na przywołany uprzednio wyrok Trybunału Konstytucyjnego organ stwierdził, że z materiału dowodowego wynika, iż skarżąca wraz z matką została wysiedlona z rodzinnej miejscowości G. Następnie trafiła do miejscowości W. W ocenie organu skarżąca nie przedstawiła dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Z akt sprawy wynika, że zmiana miejsca zamieszkania była spowodowana wysiedleniem z miejscowości G., a nie przymusowym skierowaniem do pracy w miejscowości W. Nie oznacza to, że praca wykonywana z rodziną czy też w miejscu zamieszkania lub nieopodal niego nie jest pracą niewolniczą i dolegliwą w swej formie lecz przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych pracujących na rzecz III Rzeszy. S. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na powyższą decyzję. Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz § 4 i 5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zw. z art. 7, 75, 77 i 80 Kpa poprzez uznanie, że skarżąca nie wykazała, że była deportowana, a także pominięcie dowodu z przesłuchania wnioskodawczyni oraz przedstawionych przez nią dowodów. Wskazując na te zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta co do zasady sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, a więc polega na weryfikacji decyzji organu administracji publicznej z punktu widzenia obowiązującego prawa materialnego i procesowego. Wojewódzki sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oznacza to między innymi, że sąd nie może w ocenie legalności zaskarżonej decyzji ograniczać się jedynie do zarzutów sformułowanych w skardze, ale także powinien wadliwości kontrolowanego aktu podnosić z urzędu. Podstawę prawną rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. - dalej jako ustawa). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Przy analizie cytowanego przepisu mieć należy również na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt: K 49/07, zgodnie z którym art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np.: brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, zaś jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 7 Kpa). W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 § 1 Kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 Kpa). Okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów (art. 81 Kpa). Z przedstawionych wyżej przepisów postępowania wynika, że obowiązek dokładnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla danej sprawy okoliczności faktycznych spoczywa na organie administracji. Prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego będzie możliwe tylko wówczas, gdy zostaną wszechstronnie wyjaśnione wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, a stronie zostanie zapewniony czynny udział w każdej fazie postępowania. Warunkiem prawidłowego rozpatrzenia wniosku skarżącej w przedmiotowej sprawie o przyznanie świadczenia pieniężnego było poczynienie wyczerpujących ustaleń pozwalających na stwierdzenie, czy w stosunku do niej miała miejsce deportacja (wywiezienia) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Uwzględniając przepisy ustawy i treść wyroku wraz z jego uzasadnieniem, uznać należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Z powyższych uwag wynika, że organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyczerpującego wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane na wstępie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Wskazać przy tym należy, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, że ani z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, ani też decyzji ją poprzedzającej nie wynika na podstawie jakich dowodów organ uznał, że skarżąca nie została deportowana. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca stwierdziła, że została deportowana, tj. wysiedlona z G. do miejsca pracy przymusowej – W. oddalonego o 360 kilometrów. Tym samym została wyrwana z dotychczasowego środowiska. Organ nie dokonał ustaleń, w jaki sposób i w jakim celu skarżąca znalazła się we W. Obowiązkiem organu było wyjaśnienie, w jakich okolicznościach skarżąca do trafiła pracy przymusowej. To samo dotyczy kwestii oceny przez organ czy sytuacja, w jakiej znalazła się skarżąca, była dla niej szczególnie dotkliwa. Organ nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie, poprzestając na stwierdzeniu, że skarżąca nie przedstawiła dowodów na okoliczność deportacji do pracy przymusowej. Okoliczności te powinny być przez organ wyjaśnione, gdyż dopiero bowiem ich wyjaśnienie pozwoli na ocenę, czy należy skarżącej przyznać wnioskowane świadczenie, czy też nie. Podkreślić przy tym należy, że to na organie administracji publicznej ciąży obowiązek prowadzenia postępowania dowodowego. Z tych względów Sąd uznał, że organ nie przeprowadził w sposób należyty postępowania dowodowego - zostało przeprowadzone z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 Kpa, który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera jedynie stwierdzenie, że w przypadku skarżącej nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Nadto wskazać należy, że decyzja z dnia 18 sierpnia 2010r. nie jest zrozumiała z tego powodu, że organ utrzymał w mocy decyzję odmawiającą przyznania skarżącej świadczenia, a jednocześnie uzasadniając swoje stanowisko wskazał na wznowieniowy tryb postępowania. Co więcej, organ również rozstrzygnął sprawę na podstawie art. 151 § 1 i 2 Kpa. Uzasadnienie decyzji w tym zakresie, jak również wskazana podstawa prawna, odnosząca się do postępowania wznowieniowgo, nie dotyczą rozstrzyganej sprawy, co również powoduje, że decyzja 18 sierpnia 2010r. nie może być uznana za zgodną z prawem. Przede wszystkim zaś z uzasadnienia tej decyzji nie wynika także, aby organ przeprowadził w sprawie postępowanie dowodowe zgodnie z wymogami wynikającymi ze wskazanych powyżej przepisów. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie drugim wyroku na podstawie art. 200 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z uwagi na uwzględnienie skargi sprawa będzie ponownie rozpoznawana przez organ administracji, który winien uwzględnić powyższe uwagi przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Organ przeprowadzi zatem dokładne i wyczerpujące postępowanie dowodowe. Następnie zaś rozstrzygnie o uprawnieniu lub braku uprawnienia skarżącej do wnioskowanego świadczenia, wydając stosowną decyzję administracyjną, zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymogom art. 107 § 3 Kpa.