II SA/Gd 854/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zdzisław Kostka Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Sędzia SO Jolanta Sudoł (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Agnieszka Kowalczyk po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi E. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw [...] z dnia 6 września 2010 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw [...] z dnia 2 czerwca 2010r, nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 02 czerwca 2010 r. NR [...], w oparciu o przepis art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich odmówił E. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu swojej decyzji organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie ma zastosowania art. 2 tej ustawy, a z zebranego materiału dowodowego wynika, że strona doznała we wnioskowanym okresie prześladowań nie objętych przepisami ustawy. E. K. wniósł odwołanie, domagając się przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego. Wskazał, że organ jest w posiadaniu dokumentów, z których wynika, że był w obozach w okresie wrzesień 1939 r. - maj 1940 r. Jeden dokument to dowód o wymianie pieniędzy, w którym nie podano nazwy obozu. Drugi zaś dokument potwierdza pobyt w S. [...] T. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją NR [...] z dnia 6 września 2010 r. utrzymał w mocy uprzednio wydaną decyzję. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. wydanego w sprawie K 49/07 wskazano, że z materiału dowodowego wynika, że nie nastąpił fakt deportacji. Nie potwierdza on również, aby zainteresowany przebywał w okresie okupacji w obozie pracy. Z dokumentów nadesłanych przez Fundację Polsko - Niemieckie Pojednanie, dotyczących okresów zatrudnienia (oświadczenia świadków) wynika, że matka wnioskodawcy w okresie od maja 1940 r. do marca 1945 r. pracowała w miejscu stałego zamieszkania w G. Przepisy ustawy nie przewidują zaś świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w odniesieniu do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Zatem nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej. E. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na powyższą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, kwestionując zapadłe rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu skargi, skarżący ponownie powołał się na okoliczność pobytu w dwóch obozach. Ponadto podniósł, że w wraz z matką i rodzeństwem przyjechał do G. w dniu 17 maja 1940 r., ale mieszkanie było zajęte i dlatego wyjechali do N. K., co jest potwierdzone datą 20 maja 1940 r. Matka otrzymała zgodę na zatrzymanie się w S. H. u swoich rodziców, gdzie skarżący przebywał do 1945 r. Następnie skarżący mieszkał w C. do 1947 r. i dopiero w 1948 r. wrócił z rodzicami i rodzeństwem do G. Dlatego ustalenie, w zaskarżonej decyzji, że nie był osobą deportowaną i mieszkał przez cały czas w G., jest dla niego krzywdzące. W odpowiedzi na powyższą skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał dotychczasowe stanowisko zajmowane w sprawie. Podniósł, że organ podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy oraz wyjaśnił podstawę prawną. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna i podlega uwzględnieniu. Na wstępie, należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 1 ( 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r., - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz,1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta, co do zasady, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem i polega na weryfikacji decyzji organu administracji publicznej z punktu widzenia obowiązującego prawa materialnego i procesowego. Wojewódzki sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 ( 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi -Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oznacza to między innymi, że sąd nie może w ocenie legalności zaskarżonej decyzji ograniczać się jedynie do zarzutów sformułowanych w skardze, lecz także powinien wadliwość kontrolowanego aktu podnosić z urzędu. W niniejszej sprawie, skarżący E. K. domagał się przyznania świadczenia pieniężnego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej w dalszej części uzasadnienia - Ustawą Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie przepisu art. 2 pkt 2) lit. a Ustawy, gdyż "nie nastąpił fakt deportacji". Przy czym należy zauważyć, że organ w zaskarżonej stwierdził również, że materiał dowodowy nie potwierdza "aby zainteresowany przebywał w okresie okupacji w obozie pracy", która to okoliczność podpada pod dyspozycję przepisu art. 2 pkt 1) Ustawy. Zgodnie z przepisem art. 2 - represją w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych. 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. b) Związku socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 maja 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Analiza cytowanego przepisu wymaga również uwzględnienia stanowiska zawartego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. wydanego w sprawie K 49/07 - zgodnie z którym art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, "że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa tych osób, poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z tym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy możliwości fizycznych), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniu (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np.: brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR)". Zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego, decydujące znaczenie dla określenia istnienia deportacji (wywiezienia), będzie miało ustalenie czy nastąpiła przymusowa zmiana dotychczasowego miejsca pobytu oraz "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy należało więc udzielić odpowiedzi na pytanie: czy w świetle regulacji prawnej powołanej powyżej Ustawy i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego skarżącemu przysługiwał status osoby represjonowanej? Niewątpliwe, status osoby represjonowanej przysługiwałby skarżącemu w przypadku osadzenia w obozie pracy przymusowej - art. 2 pkt 1) Ustawy lub deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej - art. 2 pkt 2) Ustawy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem administracyjno-sądowym, osadzenie w obozie pracy przymusowej wraz z rodzicami jest wystarczającą przesłanką do zaliczenia do osób represjonowanych w rozumieniu art. 2 pkt 1) Ustawy (vide: wyrok NSA w Warszawie z dnia 7 marca 2002 r., sygn. akt V SA 1878/01, Lex nr 171246). Podobnie, jak w sytuacji deportacji (wywiezienia) dziecka z rodzicami na roboty przymusowe - art. 2 pkt 2) lit. a Ustawy (vide: wyrok NSA w Warszawie z dnia 19 sierpnia 2004 r., OSK 135/04, ONSA i WSA 2005/1/15). W niniejszej sprawie, nie była kwestionowana okoliczność pobytu skarżącego z matką i rodzeństwem okresie od 1939 r. do maja 1940 r. w dwóch obozach okupanta niemieckiego. Okoliczność ta znajduje odzwierciedlenie w dokumencie "Kwestionariuszu dotyczący okresów zatrudnienia" z dnia 30 sierpnia 1976 r. wypełnionym przez matką wnioskodawcy – W. K. W treści tego dokumentu matka skarżącego wskazała m.in., że w okresie od 1939 r. - do maja 1940 r. przebywała z dziećmi w obozie okupanta w miejscowości H. koło K. oraz F.T. Okoliczność pobytu skarżącego w Obozie Jeńców Wojennych – S. [...] T.-P., potwierdza dokument z dnia 11 maja 1940 r., dotyczący wymiany pieniędzy (z jego treści wynika, że W. K. znajdowała się w tutejszym Obozie Jeńców Wojennych od dnia 10 maja 1940 r.) oraz dokument z dnia 16 maja 1940 r. - poświadczenie o zwolnieniu z internowania, z którego wynika, że W. K. została zwolniona do swoich stron rodzinnych wraz z dziećmi: K., D. i E. Z tych dokumentów wynika, że skarżący przebywał w obozie jenieckim z matką i rodzeństwem w okresie od 10-16 maja 1940 r. Brak jest natomiast w niniejszej sprawie jakichkolwiek ustaleń, dotyczących wcześniejszego okresu, tj. od września 1939 r. do 10 maja 1940 r. W tym czasie, jak wywodził skarżący, przebywał on w obozie H. koło K. Organ jednak nie poczynił w tym zakresie żadnych wyjaśnień, a zwłaszcza czy taki obóz istniał, kiedy i w jakich okolicznościach znalazł się w nim skarżący, jak długo w nim przebywał. Przede wszystkim jednak organ nie wyjaśnił czy był to obóz pracy przymusowej. Wyjaśnienie tych okoliczności ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż w przypadku osadzenia w obozie pracy przymusowej skarżącemu mógłby przysługiwać status osoby represjonowanej. Pobyt zaś w obozie jenieckim nie został objęty dyspozycją przepisu art. 2 pkt ) 1 Ustawy. W konsekwencji uznać należy, że organ miał obowiązek poczynić ustalenia w odniesieniu do powyższych okoliczności, aby móc stwierdzić czy skarżący jest osobą represjonowaną. Dopiero ich wyjaśnienie pozwoli na prawidłową ocenę czy istnieją podstawy do przyznania skarżącemu dochodzonego świadczenia czy też nie. Podkreślić w tym miejscu należy, że to na organie administracji publicznej ciąży obowiązek prowadzenia postępowania dowodowego. W ocenie Sądu, zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności powoduje, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 ( 1 i art. 80 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 ( 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Ponieważ organ nie przeprowadził w sposób należyty postępowania dowodowego, zostało one przeprowadzone z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów art. 7, art. 77 ( 1 i art. 80 k.p.a. Organ dopuścił się również naruszenia art. 107 ( 1 i 3 k.p.a., które wymaga by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne, wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie zaś w przypadku pierwszej decyzji ograniczało się do stwierdzenia, że art. 2 Ustawy nie ma zastosowania, a "strona doznała we wnioskowanym okresie prześladowań nie objętych przepisami ustawy". Podobnie w zaskarżonej decyzji, zostały wskazane tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmenty uzasadnienia oraz stwierdzono, że nie nastąpił fakt deportacji a skarżący nie przebywał w okresie okupacji w obozie pracy przymusowej, bez przywołania dowodów, które legły u podstaw takich ustaleń. Przy czym, organ wskazał, że matka wnioskodawcy w okresie od maja 1940 r. do marca 1945 r. pracowała w miejscu stałego zamieszkania w G., co wynika "z dokumentów nadesłanych przez Fundację Polsko-Niemieckie Pojednanie, dotyczących okresów zatrudnienia (oświadczenia świadków)", nie konkretyzując jednak jakie są to dokumenty. Z akt sprawy wynika, że były to: "Kwestionariusz dotyczący okresów zatrudnienia" z dnia 30 sierpnia 1976 r. wypełnionym przez matkę skarżącego oraz jej oświadczenie z tej samej daty, a także zeznania świadków: A. J. i B. R. Ponadto adnotacja Prezydium Policji z dnia 17 maja 1940 r., z której wynika, że w tym dniu zgłosiła się W. K. z trojgiem dzieci na Policję. Na podkreślenie zasługuje, że w "Kwestionariuszu dotyczącym okresów zatrudnienia" z dnia 30 sierpnia 1976 r. oraz w oświadczeniu z tej samej daty, matka skarżącego wskazała, że od maja 1940 r. do marca 1945 r. pracowała w D. W. K. w G. (co potwierdzili również świadkowie A. J. i B. R.). Są to okoliczności, o tyle istotne, że skarżący swoje uprawnienia zasadniczo wywodził z faktu osadzenia w obozach, zaś we wniesionej skardze wskazywał również na pobyt poza terenem G. I tak skarżący podnosił, że matka wraz z nim i rodzeństwem przyjechała w maju 1940 r. do G. Ponieważ mieszkanie było zajęte, wyjechała do N. K., a następnie do S. H. do swoich rodziców, gdzie skarżący przebywał do 1945 r. (do G. zaś wrócił dopiero w 1948 r.). Dlatego, w ocenie skarżącego "twierdzenie w zaskarżonej decyzji, że nie byłem osobą deportowaną i mieszkałem przez cały czas w G., jest bardzo krzywdzące...". Przytoczone w skardze okoliczności nie wskazują jednak, aby w maju 1940 r. lub okresie późniejszym miała miejsce deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej skarżącego wraz z matką i rodzeństwem w rozumieniu przepisu art. 2 pkt 2) Ustawy. Ponadto, nawet i te twierdzenia skarżącego o pobycie poza G., nie zostały poparte dowodami. Pozostają one też w sprzeczności z ustaleniami dokonanymi przez organ, a dotyczącymi pracy matki skarżącego w okresie od maja 1940 r. do marca 1945 r. w G. Podsumowując, przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ winien uwzględnić poczynione uwagi przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, a zwłaszcza wyjaśnić okoliczności, dotyczące osadzenia skarżącego w obozie H. koło K. Zgodnie bowiem z treścią art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Organ przeprowadzi więc dokładne i wyczerpujące postępowanie dowodowe w wyżej wskazanym zakresie w celu ustalenia czy skarżący przebywał w obozie pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 1) Ustawy, a następnie rozstrzygnie o uprawnieniu lub braku uprawnienia skarżącego do dochodzonego świadczenia. W konsekwencji wyda stosowną decyzję, zawierającą uzasadnienie zgodne z przepisem art. 107 ( 3 k.p.a. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 ( 1 pkt 1 lit. c) oraz 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w wyroku.