II SA/Gd 856/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawy ze jego skargi A. S. i T. S. na decyzję Wojewody z dnia 23 września 2013 r., nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość postanawia odmówić przyznania T. S. prawa pomocy. T. S. zwrócił się o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawcy wynika, że prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, nie ma nikogo na utrzymaniu. Źródłem utrzymania małżonków są dochody z renty wnioskodawcy w kwocie 1.145,84 zł miesięcznie (kwota ta uwzględnia potrącenie dokonywane w oparciu o art. 139 i 140 ustawy o emeryturach i rantach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) oraz dochody z otrzymywanych przez żonę wnioskodawcy dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych z ARMiR w wysokości 11.176,56 zł rocznie (931,38 zł w rozliczeniu miesięcznym). Małżonkowie są właścicielami domu jednorodzinnego o powierzchni 300 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 17,6336 ha. Ponadto, żona wnioskodawcy jest właścicielką domu o powierzchni 100 m2. Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza wynika nadto, że wnioskodawcy posiadają kolejny dom "poniemiecki" (powierzchni nie wskazano), który – wedle oświadczenia – nie nadaje się do zamieszkania, jest zniszczony i nie ma podłączonych mediów. Ponadto, małżonkowie posiadają dwa samochody: [...] 2005 rocznik o wartości około 6.000 zł oraz [...] rocznik 2009 o wartości 15.000 zł. oraz ciągnik rolniczy z 1981 r. o wartości 5.000 zł. Wedle oświadczenia, żona wnioskodawcy nie pozyskuje dochodów z żadnych innych tytułów poza dopłatami bezpośrednimi. Wnioskodawca załączył kserokopię rachunków: za energię, z której wynika należność miesięczna w wysokości 459,92 zł oraz za wywóz nieczystości – w kwocie 63,93 zł miesięcznie. Wnioskodawca oświadczył także, że nie posiada żadnych lokat bankowych, natomiast nadesłał wyciągi z osobistych rachunków bankowych, na które wpływają wyłącznie świadczenia z tytułu dopłat bezpośrednich oraz renta wnioskodawcy (971,71 zł netto miesięcznie). Referendarz sądowy postanowieniem z 15 stycznia 2014 r. odmówił T. S. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wskazał on, że nadesłał wszystkie żądane dokumenty, a Sąd winien wziąć pod uwagę całość wydatków obciążających jego budżet domowy, na które składają się: podatki, ubezpieczenia i inne opłaty, wydatki na leki, naprawę i obsługę bieżącą maszyn rolniczych, na dom i obiekty gospodarcze. Skarżący wskazał, że jego rodzina egzystuje poniżej minimum socjalnego, nie jest zatem możliwe wygospodarowanie wydatków na koszty sądowe. W ocenie skarżącego, z przysługującego mu prawa własności gospodarstwa rolnego nie wynika wcale zdolność do ponoszenia kosztów postępowania przed sądem. Sytuacji majątkowej skarżącego pozwalającej na poniesienie kosztów sądowych nie można też wywodzić z prawa własności domu "poniemieckiego", gdyż budynek ten nadaje się do rozbiórki, a skarga dotyczy tej właśnie nieruchomości i wykupu działki, na której zbudowano chodnik. Skarżący zaznaczył, że wnosi on przynajmniej o zwolnienie od kosztów sądowych. Rozpoznając wniosek Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej dalej "p.p.s.a." (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), w związku z wniesieniem sprzeciwu, postanowienie Referendarza sądowego z dnia 15 stycznia 2014 r. utraciło moc i wniosek skarżącego podlegał rozpoznaniu na nowo. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do treści art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 p.ps.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Wyjaśnić należy, że celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, a zatem wszyscy obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie dochodowej i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych wskazanych w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214. (por. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 – LEX). Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. W orzecznictwie sądowym oraz w doktrynie wskazuje się, że w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Hanna Knysiak-Molczyk, LexPolonica) Wskazane zatem przepisy art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem, rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W orzecznictwie sadów administracyjnych podkreślono, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np.: jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, niepubl.). Ponadto przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący zobowiązany został do uiszczenia kwoty 200 zł tytułem wpisu od skargi. W niniejszej sprawie wnioskodawca nie wykazał, że spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym, tj. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów tegoż postępowania, bądź nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny T. S. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z A. S. Małżonkowie uzyskują stałe miesięczne w łącznej wysokości około 2.000 zł miesięcznie, posiadają trzy domy, w tym dwa o powierzchni 300 m2, 180 m2 oraz gospodarstwo rolne o powierzchni ponad 17 ha, a także dwa samochody. Z treści wniosku nie wynika, by na skarżących ciążyły jakieś szczególne zobowiązania finansowe, ponadto nie mają oni nikogo na utrzymaniu. Uznać zatem należy, nawet akceptując przedstawione przez wnioskodawcę kserokopie rachunków za media oraz odnosząc to wyliczenie do osiąganych przez małżonków w skali miesiąca dochodów – że wnioskodawca jest w stanie, choćby z uzyskiwanych swych miesięcznych dochodów, pokryć koszty sądowe w niniejszym postępowaniu (w tym zwłaszcza wpis od skargi na poziomie 200 zł). Wskazywane w sprzeciwie inne wydatki, związane z utrzymaniem gospodarstwa (podatki, ubezpieczenia, koszty utrzymania maszyn i urządzeń) nie zostały przez skarżącego wykazane. Podkreślić należy, że o ile Sąd ma prawo wezwać wnioskodawcę do przedłożenia wskazanych w wezwaniu dokumentów, to ciężar dowodu w zakresie sytuacji majątkowej spoczywa zawsze na podmiocie składającym wniosek. Ma on obowiązek podać dokładne dane znamionujące jego sytuację majątkową. Tymczasem skarżący nie wskazał konkretnie jakie wydatki i w jakich kwotach, ponosi w związku z utrzymaniem gospodarstwa rolnego. Podkreślić przy tym należy, na co wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, że właściciela nieruchomości o niewątpliwie znacznej wartości (a w analizowanej sytuacji majątek wnioskodawcy i jego żony obejmuje nieruchomości budynkowe i gospodarstwo rolne) nie sposób uznać za osobę ubogą. Zgodnie z postanowieniem NSA, właściciel nieruchomości o znacznej wartości posiada wystarczającą zdolność majątkową, by pokryć koszty postępowania sądowego, pomimo tego, że jego dochód miesięczny jest nieznaczny (postanowienie z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05, niepubl.). Tym bardziej jest to możliwe w przypadku posiadania stałych i regularnych dochodów, jak to ma miejsce w sytuacji wnioskodawcy. Sąd uwzględnił podnoszony przez skarżącego fakt, że jeden z domów nie nadaje się do zamieszkania, niemniej jednak stanowi on składnik majątkowy podlegający ocenie przy analizie ogólnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W ocenie Sądu, brak jest podstaw do uznania skarżącego za osobę ubogą, wymagającą pomocy państwa w zakresie poniesienia kosztów postępowania w zainicjowanej przez nią sprawie sądowoadministracyjnej. W związku powyższym na podstawie art. 246 § 1 p.p.s.a., orzeczono o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy, w sprawie brak było bowiem podstaw do przyznania takiej pomocy w zakres całkowitym jak i częściowym.