II SA/Gd 856/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku Diana Trzcińska po rozpoznaniu w dniu 2 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. S. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi i T. S. na decyzję Wojewody z dnia 23 września 2013 r., Nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość postanawia odmówić przyznania A. S. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. A. S. zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (uzupełniony wniosek na urzędowym formularzu wpłynął do sądu 31 marca 2014 r.). Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni wynika, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z mężem, nie ma nikogo na utrzymaniu. Źródłem utrzymania małżonków są dochody z renty męża wnioskodawczyni w kwocie 1145,84 zł miesięcznie (kwota ta uwzględnia potrącenie dokonywane w oparciu o art. 139 i 140 ustawy o emeryturach i rantach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) oraz dochody z otrzymywanych przez wnioskodawczynię dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych z ARMiR w wysokości 11176,56 zł rocznie (931,38 zł w rozliczeniu miesięcznym). Małżonkowie są właścicielami domu jednorodzinnego o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 17,6336 ha. Ponadto, mąż wnioskodawczyni jest właścicielem domu o powierzchni 300 m2. Z wniosku i dokumentów źródłowych nadesłanych na żądanie referendarza do wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego przez męża wnioskodawczyni wynika nadto, że małżonkowie posiadają kolejny dom "poniemiecki" (powierzchni nie wskazano), który – wedle oświadczenia – nie nadaje się do zamieszkania, jest zniszczony i nie ma podłączonych mediów. Ponadto, małżonkowie posiadają dwa samochody: Renault [...] 2005 rocznik o wartości około 6 000 zł oraz Renault [...] rocznik 2009 o wartości 15 000 zł. Wedle oświadczenia, wnioskodawczyni nie pozyskuje dochodów z żadnych innych tytułów poza dopłatami bezpośrednimi. Zebrane siano z łąk zostaje natomiast zużyte do ogrzewania CO. Do akt załączono kserokopie rachunków: za energię, z której wynika należność miesięczna w wysokości 459,92 zł oraz za wywóz nieczystości – w kwocie 63,93 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni oświadczyła także, że nie posiada żadnych lokat bankowych, natomiast nadesłała wyciągi z osobistych rachunków bankowych, na które wpływają wyłącznie świadczenia z tytułu dopłat bezpośrednich oraz renta wnioskodawcy (971,71 zł netto miesięcznie). Nadesłane na wezwanie referendarza dokumenty źródłowe, w tym kserokopie rachunków, ogólnie potwierdzają podnoszone we wniosku okoliczności, dotyczące rodzaju i wysokości wydatków obciążających budżet domowy wnioskodawczyni. Wyliczenia tego nie kwestionowano, biorąc pod uwagę realia rozsądnie gospodarującej rodziny w Polsce. Podobnie, potwierdzone zostały okoliczności dotyczące dochodów małżonków – ich źródeł i wysokości. W myśl art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – tekst jednolity ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z brzmieniem art. 245 § 3 tejże ustawy prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Na wstępie wyjaśnić należy, że celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, a zatem wszyscy obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie dochodowej i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych wskazanych w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214. (por. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 – LEX). Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Podzielając poglądy doktryny prawniczej, w orzecznictwie wskazuje się, że w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Hanna Knysiak-Molczyk, LexPolonica) Wskazane zatem przepisy art. 246 § 1 cytowanej ustawy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zatem, rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie referendarza w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W orzecznictwie sadów administracyjnych podkreślono, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 cytowanej ustawy, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np.: jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, nie publ.). Ponadto przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżąca zobowiązana została do uiszczenia kwoty 200 zł tytułem wpisu od skargi. Przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione w sytuacji, gdy strona udowodni, że jest osobą ubogą i nie jest w stanie – z powodu zdarzeń losowych, sytuacji rodzinnej lub niezaradności życiowej – ponieść pełnych kosztów postępowania. W niniejszej sprawie uznać należy, że wnioskodawczyni nie wykazała, że spełnia przesłanki przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie tj. nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów tegoż postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i męża. Małżonkowie uzyskują stałe miesięczne w łącznej wysokości około 2000 zł miesięcznie, posiadają trzy domy, w tym dwa o powierzchni 300 m2, 180 m2 oraz gospodarstwo rolne o powierzchni ponad 16 ha, a także dwa samochody. Z treści wniosku nie wynika, by na skarżących ciążyły jakieś szczególne zobowiązania finansowe, ponadto nie mają oni nikogo na utrzymaniu. Uznać zatem należy, nawet akceptując przedstawione przez wnioskodawczynię kserokopie rachunków za media oraz odnosząc to wyliczenie do osiąganych przez małżonków w skali miesiąca dochodów – że wnioskodawczyni jest w stanie, choćby z uzyskiwanych swych miesięcznych dochodów, pokryć koszty sądowe w niniejszym postępowaniu (w tym zwłaszcza wpis od skargi na poziomie 200 zł). Przypomnieć w tym miejscu należy, o czym mowa już była powyżej, że instytucja prawa pomocy, stanowiąc rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do sądu. Skarżąca, posiadając stałe źródła utrzymania i osiągając dochody w średniej wysokości (na poziomie 2000 zł miesięcznie łącznie), a także majątek w postaci 3 domów i 2 samochodów, do grona osób ubogich nie należy. Podkreślić przy tym należy, na co wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, że właściciela nieruchomości o niewątpliwie znacznej wartości (a w analizowanej sytuacji majątek wnioskodawczyni i jej męża obejmuje trzy nieruchomości budynkowe i gospodarstwo rolne) nie sposób uznać za osobę ubogą. Zgodnie z postanowieniem NSA, właściciel nieruchomości o znacznej wartości posiada wystarczającą zdolność majątkową, by pokryć koszty postępowania sądowego, pomimo tego, że jego dochód miesięczny jest nieznaczny (postanowienie z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05, nie publ.). Tym bardziej zatem jest to możliwe w sytuacji posiadania stałych i regularnych dochodów w średniej wysokości, jak to ma miejsce w sytuacji wnioskodawczyni. Ponadto należy zważyć, że nawet jeśli jeden z domów wymaga remontu i nie nadaje się do mieszkania, to stanowi istotną lokatę kapitału, którą można spieniężyć. W takiej zaś sytuacji, brak jest podstaw do uznania skarżącej za osobę ubogą, wymagającą pomocy państwa w zakresie poniesienia kosztów postępowania w wywołanej przez siebie sprawie sądowoadministracyjnej. Z tych względów, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji postanowienia.