II SA/Gd 9/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Jaroszewska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędzia WSA Wanda Antończyk Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Katarzyna Gross po rozpoznaniu w dniu 9 kwietnia 2014 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi R. R. i T. R. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 15 listopada 2013 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia obowiązku wykonania określonych czynności w celu doprowadzenia wykonanych robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem 1. oddala skargę; 2. przyznaje pełnomocnikowi skarżącego R. R. adwokat J. T. ze Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć dwadzieścia) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu obejmującą podatek od towarów i usług. Decyzją z dnia 12 września 2013 r. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w C. na podstawie art. 51 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 51 ust. 7 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2010 r., nr 243, poz. 1623) nakazał inwestorowi D. P. zaniechanie dalszych robót budowlanych polegających na częściowej rozbiórce ściany nośnej w lokalu nr [...] w budynku mieszkalnym wielorodzinnym przy ul. [...] w C. Z uzasadnienia decyzji wynika, że T. R. i R. R., właściciele lokalu mieszkalnego nr [...] w budynku wielorodzinnym przy ul. [...] w C., pismem z dnia 10 kwietnia 2012 r. poinformowali nadzór budowlany o negatywnych dla nich skutkach remontu wykonanego w mieszkaniu nr [...] na parterze budynku, a polegających na: znacznym obniżeniu podłogi w pomieszczeniach kuchennym, korytarzu i łazience; zdeformowaniu otworów drzwiowych; pęknięciach ścian działowych; pęknięciach ściany nośnej przy suficie w dwóch pokojach na całej długości oraz pęknięciach sufitu. W wyniku oględzin przeprowadzonych w dniu 17 maja 2012 r. inspektorzy nadzoru budowlanego stwierdzili, że inwestorem przeprowadzonych robót budowlanych jest D. P., właścicielka lokalu nr [...], która dokonała częściowej rozbiórki ściany nośnej oraz przeprowadziła generalny remont swojego lokalu. W trakcie oględzin D. P. oświadczyła, że na przeprowadzone roboty miała ustną zgodę Zarządu Wspólnoty Mieszkaniowej [...] w C., jednak nie uzyskała pozwolenia wymaganego ustawą Prawo budowlane. W dniu 11 kwietnia 2013 r. Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w C. wszczął postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie, a następnie postanowieniem z dnia 28 czerwca 2013 r., wydanym na podstawie art. 81c ust. 2 ustawy Prawo budowlane, nałożył na D. P., w terminie do 31 lipca 2013 r., obowiązek wykonania ekspertyzy technicznej oraz przedłożenie oceny technicznej wykonanych robót budowlanych w lokalu nr [...] przy ulicy [...] w C. Ekspertyza miała zawierać sprawdzenie wykonanych robót budowlanych pod kątem wykonania oraz bezpieczeństwa użytkowania. Inwestor wywiązał się w terminie z nałożonego obowiązku i przedłożył opinię techniczną wykonanych robót budowlanych, wykonaną przez rzeczoznawcę budowlanego inż. J. R. H.. Opierając się na wnioskach przedłożonej oceny technicznej Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w C. wydał decyzję z dnia 12 września 2013 r. Ustalił na podstawie opinii technicznej, że roboty budowlane zostały wykonane zgodnie ze sztuką budowlaną i zasadami wiedzy technicznej. Na rozbiórkę części ściany konstrukcyjnej należało opracować projekt budowlany i uzyskać pozwolenie od właściwego organu. Pozostałe roboty, to jest rozbiórka ścianek działowych i generalny remont lokalu mieszkalnego nie wymagały zgłoszeń ani pozwoleń. Istniejące uszkodzenia i ugięcia stropu oraz zarysowania w lokalu nr [...] powstały na skutek prowadzenia prac remontowych w lokalu nr [...]. Jednakże wykonane prace budowlane nie mają wpływu na pozostałą część budynku i nie zagrażają pod względem konstrukcyjnym całości obiektu. Stwierdzone uszkodzenia i rysy nie stanowią zagrożenia bezpieczeństwa dla zdrowia i mienia, są jedynie wadą estetyczną. Organ wskazał, że na podstawie art. 51 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo budowlane, obowiązany był nakazać w drodze decyzji, przed upływem 2 miesięcy od dnia wydania postanowienia, o którym mowa w art. 50 ust. 1, zaniechanie dalszych robót budowlanych bądź rozbiórkę obiektu budowlanego lub jego części, bądź doprowadzenie obiektu do stanu poprzedniego, co też zaskarżoną decyzją uczynił. T. R. i R. R. wnieśli odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji zarzucając, że wydano ją bez przeprowadzenia koniecznych badań, w oparciu o niekompletne wnioski wyciągnięte przez autora oceny technicznej, który może nie zachować bezstronności, gdyż zna się z inwestorem. Zdaniem skarżących uzasadnienie decyzji nie odpowiada stanowi faktycznemu, a skutki remontu lokalu należącego do inwestora w znacznym stopniu obniżają wartość ich lokalu i powodują niebezpieczeństwo. W ocenie skarżących organ nadzoru powinien nakazać inwestorowi przeprowadzenie na jego koszt niezbędnych napraw zmierzających do usunięcia szkód i zagrożenia. Po rozpatrzeniu odwołania [...] Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w [...] decyzją z dnia 15 listopada 2013 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 80 ust. 2 pkt 2 i art. 83 ust. 2 ustawy Prawo budowlane uchylił zaskarżoną decyzję w całości i orzekł o braku podstaw do nałożenia na podstawie art. 51 ust.1 ustawy Prawo budowlane nakazu zaniechania dalszych robót budowlanych bądź rozbiórki obiektu budowlanego lub jego części bądź doprowadzenia obiektu do stanu poprzedniego albo nałożenia obowiązku wykonania określonych czynności lub robót budowlanych w celu doprowadzenia do stanu zgodnego z prawem wykonanych robót budowlanych, polegających na przebudowie mieszkania nr [...] w budynku wielorodzinnym przy ul. [...] w C. Organ odwoławczy podzielił pogląd skarżących, że uzasadnienie decyzji organu pierwszej instancji nie odpowiada stanowi faktycznemu. Również rozstrzygnięcie co do istoty sprawy jest nieadekwatne do tego stanu. Przedmiotem postępowania nie była ujęta w osnowie częściowa rozbiórka ściany nośnej, lecz roboty budowlane polegające na przebudowie lokalu nr [...] (art. 3 pkt 7a ustawy Prawo budowlane), wymagające pozwolenia na budowę. Organ odwoławczy zgadza się natomiast ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, że merytoryczną podstawę do orzekania w przedmiotowej sprawie stanowi dostarczona przez inwestora ocena techniczna, na podstawie której organ ten winien był orzec o braku podstaw do rozstrzygania w oparciu o przepisy art. 51 ustawy Prawo budowlane. Wskazał organ, że nakaz zaniechania dalszych robót budowlanych wydany po ich zakończeniu jest bezprzedmiotowy. W odniesieniu do pozostałych argumentów odwołania organ wyjaśnił, że dla wartości oceny technicznej nie ma znaczenia, w jakiej relacji z inwestorem pozostaje jej autor lub współpracująca z nim osoba, gdyż osoby wykonujące samodzielne funkcje techniczne w budownictwie są odpowiedzialne za wykonywanie tych funkcji zgodnie z przepisami i zasadami wiedzy technicznej oraz za należytą staranność w wykonywaniu pracy, jej właściwą organizację, bezpieczeństwo i jakość. Wpływ robót budowlanych wykonanych w mieszkaniu nr [...] na stan elementów budowlanych mieszkania nr [...], o ile nie wystąpiło zagrożenie bezpieczeństwa ludzi lub mienia (co wyklucza ocena techniczna), nie podlega kompetencjom organu nadzoru budowlanego, poszkodowany może dochodzić naprawy szkód na drodze postępowania cywilnego. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnieśli T. R. i R. R., przywołując te same argumenty co w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji. Według skarżących organ odwoławczy nie orzekł co do istoty sprawy przez co decyzja jako wydana sprzecznie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego winna być uchylona. Zdaniem strony skarżącej doszło do zagrożenia bezpieczeństwa na skutek robót wykonanych przez D. P., wskutek zapadnięcia podłogi w lokalu skarżących, pęknięcia ścian, kafelek, deformacji ościeżnic drzwiowych, pęknięcia ścian nośnych i działowych oraz, pęknięcia sufitów. W odpowiedzi na skargę [...] Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w [...] wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Ponadto na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w [...] z dnia 15 listopada 2013 r., uchylająca w całości decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w C. z dnia 12 września 2013 r., mocą której nakazano inwestorowi zaniechania dalszych robót budowlanych polegających na częściowej rozbiórce ściany nośnej w lokalu nr [...] w budynku mieszkalnym wielorodzinnym przy ul. [...] w C. oraz orzekająca o braku podstaw nałożenia na podstawie art. 51 ust.1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2010 r., nr 243, poz. 1623) nakazu zaniechania dalszych robót budowlanych bądź rozbiórki obiektu budowlanego lub jego części bądź doprowadzenia obiektu do stanu poprzedniego albo nałożenia obowiązku wykonania określonych czynności lub robót budowlanych w celu doprowadzenia do stanu zgodnego z prawem wykonanych robót budowlanych, polegających na przebudowie mieszkania nr [...] w budynku wielorodzinnym przy ul. [...] w C.. Kontrolując zaskarżoną decyzję w świetle przedstawionych kryteriów sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzja ta nie narusza prawa. Na wstępie wskazać należy, że ustalenia organu odnośnie kwalifikacji wykonanych przez D. P. robót budowlanych w lokalu nr [...] w budynku mieszkalnym wielorodzinnym przy ul. [...] w C., polegających na przebudowie, a obejmujących przede wszystkim rozbiórkę części ściany konstrukcyjnej i rozbiórkę ścianek działowych, podlegają aprobacie. Za roboty budowlane w myśl art. 3 pkt 7 ustawy uznaje się budowę, a także prace polegające na przebudowie, montażu, remoncie lub rozbiórce obiektu budowlanego Organ wskazał jako podstawę kwalifikacji art. 3 pkt 7a ustawy Prawo budowlane, zgodnie z którym przebudową jest wykonywanie robót budowlanych, w wyniku których następuje zmiana parametrów użytkowych lub technicznych istniejącego obiektu budowlanego, z wyjątkiem charakterystycznych parametrów jak: kubatura, powierzchnia zabudowy, wysokość długość szerokość bądź liczba kondygnacji. Wykonanie przedmiotowych robót budowlanych wymagało pozwolenia na budowę (zob. art. 3 pkt 12 ustawy Prawo budowlane). Inwestorka niespornie, według prawidłowych ustaleń organu, nie uzyskała ostatecznej decyzji o pozwoleniu na budowę, która zgodnie z art. 28 ust 1 ustawy Prawo budowlane uprawniała do rozpoczęcia wykonywania robót budowlanych. Należy wyjaśnić, że przepisy ustawy Prawo budowlane przewidują możliwość legalizacji robót budowlanych wykonanych bez wymaganego pozwolenia na budowę lub zgłoszenia, po spełnieniu określonych w nich warunków. Taki tryb określił ustawodawca w art. 48 i 49 b oraz 50 i 51 ustawy Prawo budowlane. Zakres wykonanych przez inwestora robót w niniejszej sprawie nie doprowadził do powstania nowego obiektu budowlanego lub jego części. Zatem w sprawie nie znajdowały zastosowania przepisy art. 48 i 49 b tej ustawy, przewidujące w razie bezskutecznej legalizacji sankcję rozbiórki budynku lub jego części, wybudowanych bez pozwolenia na budowę lub zgłoszenia. W niniejszej sprawie, jak trafnie uznał organ, drogą legalizacji samowoli budowlanej polegającej na wykonaniu innych robót budowlanych, niż wzniesienie obiektu budowlanego lub jego części, jest postępowanie naprawcze przewidziane w art. 50 i 51 ustawy Prawo budowlane, z tym że w stosunku do robót już wykonanych art. 50 nie znajduje zastosowania, w zakresie dotyczącym wstrzymania wykonywanych robót. Wykonane roboty budowlane, nieprowadzące do powstania obiektu budowlanego ani jego części, stanowią inny przypadek przewidziany w art. 50 ust. 1 Prawa budowlanego. Przepis ten stanowi, że w przypadkach innych niż określone w art. 48 ust. 1 lub w art. 49b ust. 1 właściwy organ wstrzymuje postanowieniem prowadzenie robót budowlanych wykonywanych: 1) bez wymaganego pozwolenia na budowę albo zgłoszenia lub 2) w sposób mogący spowodować zagrożenie bezpieczeństwa ludzi lub mienia bądź zagrożenie środowiska, lub 3) na podstawie zgłoszenia z naruszeniem art. 30 ust. 1, lub 4) w sposób istotnie odbiegający od ustaleń i warunków określonych w pozwoleniu na budowę bądź w przepisach. Zgodnie z art. 51 ust. 1 ustawy Prawo budowlane, organ prowadzący postępowanie legalizacyjne kończy postępowanie w taki sposób, że: 1) nakazuje zaniechanie dalszych robót budowlanych bądź rozbiórkę obiektu budowlanego lub jego części, bądź doprowadzenie obiektu do stanu poprzedniego albo 2) nakłada obowiązek wykonania określonych czynności lub robót budowlanych w celu doprowadzenia wykonywanych robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem, określając termin ich wykonania, albo 3) w przypadku istotnego odstąpienia od zatwierdzonego projektu budowlanego lub innych warunków pozwolenia na budowę - nakłada, określając termin wykonania, obowiązek sporządzenia i przedstawienia projektu budowlanego zamiennego, uwzględniającego zmiany wynikające z dotychczas wykonanych robót budowlanych oraz - w razie potrzeby - wykonania określonych czynności lub robót budowlanych w celu doprowadzenia wykonywanych robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem; przepisy dotyczące projektu budowlanego stosuje się odpowiednio do zakresu tych zmian. Przepis art. 51 ust. 1 pkt 1 tej ustawy ma zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy wykonane samowolnie roboty nie mogą być doprowadzone do stanu zgodnego z prawem. Wówczas organ nakazuje zaniechanie dalszych robót (co w stosunku do prac już wykonanych nie znajduje zastosowania), rozbiórkę obiektu lub doprowadzenie do stanu poprzedniego. W niniejszej sprawie, jak wynika z prawidłowych ustaleń organu, przepis ten nie miał zastosowania. Z uwagi na zakończenie wykonanych robót budowlanych stanowiących przebudowę, co stwierdzono podczas kontroli z udziałem stron w dniu 17 maja 2012 r., organ odwoławczy prawidłowo podjął decyzję reformatoryjno – merytoryczną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylając rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji nakazujące zaniechania dalszych robót budowlanych oraz orzekł co do istoty sprawy. W toku postępowania administracyjnego, jak ustalono, organ pierwszej instancji zasadnie, na podstawie art. 81c ust. 2 ustawy Prawo budowlane, nałożył na inwestora obowiązek przedłożenia oceny technicznej wykonanych robót. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym utrwalone jest stanowisko, według którego obowiązki wynikające z decyzji wydanej na podstawie art. 51 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo budowlane mogą dotyczyć tylko i wyłącznie czynności faktycznych, konkretnych robót budowlanych, nie mogą natomiast stanowić podstawy żądania dostarczenia ekspertyz i innych dokumentów. Ze sporządzonej w sprawie oceny technicznej uprawnionego rzeczoznawcy wynikało, że wykonane zgodnie ze sztuką budowlaną i zasadami wiedzy technicznej roboty budowlane nie spowodowały zagrożenia bezpieczeństwa ludzi lub mienia (zob. ocena w aktach administracyjnych). Treść oceny nie była przez stronę skarżącą kwestionowana, generalnie podlegała krytyce co do osoby wykonującej tę ocenę, pod kątem jej domniemanych relacji z inwestorem. W konsekwencji nieprzedstawienie innych dowodów, które mogłyby podważyć prawidłowość złożonej przez inwestora oceny technicznej uprawnione było stanowisko organu odwoławczego, dokonującego ustaleń na podstawie tej oceny, co do braku konieczności nakazania stronie dokonania określonych czynności lub robót budowlanych w celu doprowadzenia wykonanych robót do stanu zgodnego z prawem, a więc podjęcia decyzji na podstawie art. 51 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo budowlane. W świetle dokonanych przez organ odwoławczy ustaleń na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, zaskarżone rozstrzygnięcie stwierdzające brak podstaw do wydania decyzji na podstawie art. 51 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawa budowlanego odpowiada zatem prawu. Należy też zgodzić się z organem, że dla oceny wartości opinii technicznej nie ma rozstrzygającego znaczenia relacja jej autora ze zleceniodawcą (w niniejszej sprawie zresztą niczym nie potwierdzona, poza gołosłownymi domysłami skarżących), istotna jest przede wszystkim kwestia, aby jej autor odpowiadał wymogom określonym w ustawie Prawo budowlane. W świetle treści art. 12 ust. 6 ustawy Prawo budowlane "osoby wykonujące samodzielne funkcje techniczne w budownictwie są odpowiedzialne za wykonywanie tych funkcji zgodnie z przepisami i zasadami wiedzy technicznej oraz za należytą staranność w wykonywaniu pracy, jej właściwą organizacją, bezpieczeństwo i jakość". Podstawę do wykonywania samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie stanowi wpis, w drodze decyzji, do centralnego rejestru, o którym mowa w art. 88a ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy Prawo budowlane, oraz - zgodnie z odrębnymi przepisami - wpis na listę członków właściwej izby samorządu zawodowego, potwierdzony zaświadczeniem wydanym przez tę izbę, z określonym w nim terminem ważności. Aktualne na dzień sporządzenia opinii zaświadczenie oraz wpis dotyczący J. R. H. dołączono do wykonanej oceny technicznej. Odnośnie zaś kwestii merytorycznych, dotyczących prawidłowości wniosków autora oceny co do wykonania przedmiotowych robót budowlanych zgodnie ze sztuką budowlaną i w sposób, który nie zagraża bezpieczeństwu ludzi lub mienia, skarżący poza gołosłownym twierdzeniem nie przedstawili żadnych dowodów, na przykład w postaci kontropinii innego rzeczoznawcy, podważających prawidłowość ustaleń dokonanych w przedmiotowej ocenie technicznej. Nie może podważać rzetelności tej oceny fakt, że jej autor, w ślad za organem pierwszej instancji, odmiennie zakwalifikował wykonane przez inwestora roboty budowlane. Po pierwsze, taka kwalifikacja wynikała z postanowienia organu nadzoru budowlanego z dnia 28 czerwca 2013 r., którego odpis dołączono do oceny technicznej, po drugie zaś, przedmiotem tej oceny nie miała być kwalifikacja robót budowlanych pod kątem zastosowania określonych przepisów ustawy Prawo budowlane, lecz ich wykonanie zgodnie z obowiązującymi przepisami i zasadami wiedzy technicznej. Natomiast ocena charakteru wykonanych robót budowlanych, celem ich zakwalifikowania pod kątem podjęcia określonych decyzji nakazowych, należała do organu nadzoru budowlanego. W zaskarżonej decyzji prawidłowo zaś oceniono przedmiotowe roboty budowlane jako przebudowę wymagającą pozwolenia na budowę (którego inwestor nie posiadał), w rezultacie akceptując przeprowadzenie postępowania naprawczego w trybie art. 50–51 ustawy Prawo budowlane. Nie może też być argumentem podważającym wartość oceny technicznej oraz ustaleń organu odwoławczego niewątpliwa wielomiesięczna przewlekłość postępowania administracyjnego przed organem pierwszej instancji. Mimo krytycznej oceny sądu w tej kwestii, w kontrolowanym postępowaniu naruszenie przepisów odnoszących się do terminów załatwienia sprawy administracyjnej nie ma istotnego wpływu na wynik sprawy. Przedmiotem kontroli sądu są bowiem wydane w sprawie rozstrzygnięcia, a nie bezczynność czy przewlekłość postępowania administracyjnego, która mogła być zwalczana w odrębnym postępowaniu, ze skargą do sądu administracyjnego włącznie. Wyjaśnić też trzeba, że wpływ wykonanych robót budowlanych w lokalu nr [...] na stan lokalu mieszkalnego skarżących, o ile nie wywołuje skutków, określonych w art. 50 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo budowlane, pozostaje poza zainteresowaniem organów nadzoru budowlanego. Organy te nie mogą nałożyć na inwestora obowiązku usunięcia szkód powstałych w lokalu sąsiednim. Ta kwestia, mocno akcentowana w skardze, ma charakter cywilnoprawny, a roszczenia w tym zakresie względem mogą być kierowane do sądu powszechnego. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na mocy art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę jako niezasadną oddalił. Na podstawie art. 250 tej ustawy, w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit b i § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm.), sąd przyznał pełnomocnikowi z urzędu działającemu za skarżącego R. R. wynagrodzenie powiększone o należny podatek od towarów i usług, wobec złożonego na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2014 r. oświadczenia, że koszty pomocy prawnej, udzielonej w urzędu nie zostały opłacone w całości ani nawet w części.