II SA/Gd 961/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz, Asesor WSA Krzysztof Gruszecki, Protokolant: Katarzyna Gross, po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 marca 2002 Nr [...] w przedmiocie zasiłku stałego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Działu Pomocy Instytucjonalnej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 13 lipca 2001r., nr OPS/Z/Ś-7781/2001, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. Decyzją z dnia 13 lipca 2001 r. nr [...] Kierownik Działu Pomocy Instytucjonalnej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. uchylił z dniem 1 czerwca 2001 r. decyzję nr [...] z dnia 23 października 2000 r., przyznającą M. D. zasiłek stały w kwocie [...] zł miesięcznie i odstąpił od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku za czerwiec 2001 r. w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ administracji podał, że uchyloną decyzją M. D. został przyznany zasiłek stały z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem M. D. Wskazując na treść art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998 r., nr 64, poz. 414 ze zmianami), regulującego przesłanki przyznania zasiłku stałego, organ podniósł, iż jednym z kryteriów przyznania tegoż świadczenia jest wymóg, by dochód rodziny nie przekraczał dwukrotności dochodu, określonego zgodnie z art. 4 cytowanej ustawy, czyli w odniesieniu do M. D. - kwoty [...] zł. Organ podniósł, iż mając na względzie treść ustaleń wywiadu weryfikacyjnego z dnia 22 czerwca 2001 r. - sytuacja strony uległa zmianie. M. D. prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe (wraz z mężem, córką i synem, uznanym za niepełnosprawnego w stopniu znacznym). Jak wskazał organ pierwszej instancji, dochód rodziny w miesiącu czerwcu 2001 r. wyniósł [...] zł, a na kwotę tę składały się: wynagrodzenie męża - w kwocie [...] zł, zasiłek rodzinny dla 3 osób [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny na syna – [...] zł, renta socjalna syna – [...] zł oraz należność ze sprzedaży samochodu syna marki Fiat [...] - wg umowy z dnia 20 czerwca 2001 r. - w kwocie [...] zł. Oznacza to tym samym, że wielkość dochodu rodziny M. D. przekroczyła ustawowe kryterium (dwukrotność kwoty [...] zł stanowi wielkość [...] zł), a zatem świadczenie w postaci zasiłku stałego jej nie przysługuje z uwagi na brak spełnienia łącznie wszystkich przesłanek jego przyznania. Nadto, organ podniósł, iż M. D. samodzielnie prowadzi samochód Toyota [...], dostosowany do stanu jego inwalidztwa. Pomimo oświadczenia matki, iż syn samochodem tym jeździ w obecności rodzica, organ poddał w wątpliwość konieczność sprawowania nad nim stałej, bezpośredniej opieki, skoro syn jest na tyle samodzielny, że sam prowadzi auto i porusza się nie tylko po ulicach miasta S., ale i wyjeżdża do G., czy K. Mając na względzie powyższe, organ wstrzymał wypłatę zasiłku stałego i opłatę składki na ubezpieczenie zdrowotne. Biorąc jednak pod uwagę sytuację zdrowotną w rodzinie oraz fakt, że M. D. nabył inny samochód, niezbędny do dalszej rehabilitacji, organ pierwszej instancji - na zasadzie art. 41 ustawy o pomocy społecznej - postanowił odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego za miesiąc czerwiec 2001 r., gdyż zwrot stanowiłby nadmierne obciążenie dla rodziny D. Od powyższej decyzji odwołanie złożyła M. D., domagając się ponownego rozpoznania sprawy i podnosząc, że decyzja jest dla niej krzywdząca. Nadto, w piśmie z dnia 10 sierpnia 2001 r. podała, że organ błędnie zaliczył do jej dochodu miesięcznego kwotę uzyskaną ze sprzedaży samochodu syna M. ([...] zł), pomijając fakt, że w ciągu 5 dni zakupiono nowy samochód za [...] zł. Podniosła także, że jej syn wymaga pomocy przy najprostszych czynnościach. Po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 19 marca 2002 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. zaskarżoną decyzję utrzymało w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał na treść art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, regulującego kwestię przesłanek przyznania zasiłku stałego oraz art. 2a ust. 2 tejże ustawy, w którym zawarta jest definicja legalna pojęcia dochodu rodziny. Podkreślono, iż stosownie do treści wskazanych przepisów, dochód uzyskany ze sprzedaży samochodu osobowego stanowi dochód w rozumieniu przepisów ustawy o pomocy społecznej, a okoliczność, że z tego dochodu dokonano zakupu kolejnego samochodu nie daje podstaw do pominięcia tej kwoty jako składnika miesięcznego dochodu odwołującej. Z materiału dowodowego wynika, iż dochód rodziny odwołującej się przekroczył kryterium dochodowe ustalone zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Zatem, odwołująca się nie spełnia łącznie przesłanek z art. 27 ust. 1 cytowanej ustawy, warunkujących przyznanie i pobieranie zasiłku stałego z pomocy społecznej. Na powyższą decyzję organu odwoławczego skargę złożyła M. D., domagając się "ponownego rozpatrzenia" jej sprawy. Podała, że wprawdzie sprzedała jeden samochód, uzyskawszy za niego kwotę [...] zł, jednak 5 dni później nabyła dla syna drugie auto, za które zapłaciła [...] zł. Podniosła, iż zmiana pojazdu była konieczna, gdyż samochód marki Fiat [...] był za mały, nie mieścił się nim wózek inwalidzki syna. Podkreśliła, że pojazd jest niezbędny dla niepełnosprawnego syna, gdyż umożliwia mu codzienne dojeżdżanie na rehabilitację. Wyjaśniła nadto, że auto jest tak skonstruowane, by osoba z niedowładem nóg mogła je obsłużyć, kierując jedynie za pomocą rąk. Jednakże, jak podkreśliła skarżąca, nie oznacza to, że syn może podróżować autem samodzielnie. Przeciwnie, konieczna jest obecność rodzica, by pomóc synowi przy wsiadaniu i wysiadaniu, a także zapakować wózek inwalidzki do bagażnika, a po skończonej jeździe wyjąć go stamtąd. Skarżąca podała, że krzywdzące dla niej jest stanowisko organu, iż syn nie potrzebuje pomocy drugiej osoby, skoro sam może poruszać się po mieście, jeżdżąc samochodem. Podkreśliła, że syn wymaga opieki i pomocy praktycznie we wszystkich czynnościach, co bezsprzecznie potwierdzają także przedłożone przez nią zaświadczenia lekarskie. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu decyzji organu drugiej instancji. Woiewódzki Sąd Administracvinv zważył. co następuie: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Przesłanki nabycia uprawnienia do zasiłku stałego z pomocy społecznej regulował w dacie wydania zaskarżonej decyzji art. 27 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998 r., nr 64, poz. 414 ze zmianami). Zgodnie z art. 27 ust. l tejże ustawy zasiłek stały przysługuje osobie zdolnej do pracy, lecz nie pozostającej w zatrudnieniu ze względu na konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem wymagającym stałej pielęgnacji, polegającej na bezpośredniej, osobistej pielęgnacji i systematycznym współdziałaniu w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym oraz edukacyjnym, jeżeli dochód rodziny nie przekracza półtorakrotnego dochodu określonego zgodnie z art. 4, a dziecko ma orzeczoną niepełnosprawność wraz ze wskazaniami, o których mowa wart. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. nr 123, poz. 776 ze zmianami) lub ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Dochód rodziny, stosownie natomiast do treści art. 2a ust. 2 cytowanej ustawy, oznacza sumę miesięcznych dochodów osób w rodzinie z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, pomniejszone między innymi o miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe. Stosownie do powyższego, osoba, która ubiega się o przyznanie jej zasiłku stałego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem musi spełniać łącznie cztery przesłanki pozytywne warunkujące przyznanie jej tego świadczenia. I tak, materialnoprawnymi pozytywnymi przesłankami przyznania zasiłku stałego są: a) fakt nie pozostawania w zatrudnieniu przez osobą zdolną do pracy, b) posiadanie dziecka z orzeczeniem niepełnosprawności (w stopniu znacznym lub z określonymi wskazaniami), c) konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem wymagającym stałej pielęgnacji, polegającej na bezpośredniej, osobistej pielęgnacji i systematycznym współdziałaniu w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym oraz edukacyjnym, d) odpowiedni dochód w rodzinie. Z treści uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji wynika, że w ocenie tegoż organu w sytuacji skarżącej nie są spełnione dwie przesłanki warunkujące przyznanie prawa do zasiłku stałego. Po pierwsze, organ uznał, że rodzina skarżącej przekroczyła kryterium dochodowe ustalone zgodnie z art. 4 ust. 1 cytowanej ustawy; po wtóre, w ocenie organu, syn skarżącej nie wymaga jej stałej i bezpośredniej opieki, gdyż samodzielnie porusza się po mieście i okolicy samochodem osobowym dostosowanym do jego potrzeb i stanu zdrowia. O ile organ odwoławczy ustosunkował się do kwestii dochodu skarżącej i ocenił tą przesłankę w kontekście nabycia prawa do zasiłku stałego, o tyle w ogóle nie odniósł się do drugiej z przesłanek, całkowicie ją pomijając w uzasadnieniu swej decyzji, choć kwestia ta stanowiła jeden z zarzutów podniesionych przez stronę w postępowaniu odwoławczym. Już sama ta okoliczność stanowiła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Wskazać przy tym należy, gdyż jest to bezsporne, iż syn skarżącej został uznany przez uprawniony organ za niepełnosprawnego w stopniu znacznym. A zatem, aby stwierdzić, jak to uczynił organ pierwszej instancji, że nie wymaga on stałej opieki ze strony skarżącej konieczne byłoby wnikliwe i wszechstronne postępowanie dowodowe w tym zakresie. W ocenie Sądu, nie była wystarczającą przesłanką do takiej oceny okoliczność, że syn skarżącej sam prowadzi auto, które dostosowane jest do stopnia jego niepełnosprawności. Jak argumentuje skarżąca, sama czynność kierowania samochodem nie wymaga jej pomocy, jednakże samodzielnie syn nie jest w stanie ani wsiąść do samochodu, ani z niego wysiąść. Tym samym, każdorazowo podczas podróży syna, niezbędna jest jej obecność i pomoc. Nie można zatem, w ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy uznać, że syn skarżącej nie wymaga jej stałej opieki, poprzestając na stwierdzeniu, że skoro sam prowadzi samochód, to jest wystarczająco samodzielny. Zresztą powołane przez organ pomocy społecznej informacje na temat samodzielności syna skarżącej nie pochodzą z żadnego skonkretyzowanego źródła i nie mogą być zatem uznane za materiał dowodowy, na którym możliwe byłoby oparcie ustaleń faktycznych sprawy. Podkreślić dodatkowo należy, iż organy administracji obu instancji nieprawidłowo w niniejszym stanie faktycznym zastosowały przepis art. 27 ustawy o pomocy społecznej. Skarżąca bowiem to prawo już uprzednio nabyła, a zatem mogła zostać go pozbawiona w trybie art. 43 ust. 2a cytowanej ustawy i w oparciu o tam wymienione przesłanki, regulujące procedurę zmiany lub uchylenia już uprzednio wydanej decyzji. Zatem, organ mógłby zmienić lub uchylić decyzję administracyjną na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa lub jeżeli nastąpiłyby zmiany w sytuacji dochodowej lub osobistej osób otrzymujących świadczenie, a także - jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w ust. 4 i 5 oraz w art. 6 i art. 34 ust. 4a. Zgodnie z ust. 4 przepisu art. 43 ustawy, przesłanką zmiany lub uchylenia decyzji jest nadto wystąpienie rażących dysproporcji między wysokością dochodu udokumentowaną przez rodzinę ubiegającą się o pomoc a rzeczywistą sytuacją majątkową stwierdzoną przez pracownika socjalnego, kierownika ośrodka pomocy społecznej. Nadto, stosownie do art. 6, okolicznością w ten sposób skutkującą może być stwierdzenia marnotrawstwa przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia bądź też marnotrawstwa własnych zasobów materialnych, a także brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji, a także nie uzasadniona odmowa podjęcia pracy przez osobę bezrobotną lub podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną. Konkludując, organ administracji mógł pozbawić stronę prawa do zasiłku stałego jedynie w oparciu o art.43 ust. 2a ustawy, gdyż to właśnie w tym przepisie ustawodawca uregulował tryb i przesłanki pozbawienia strony otrzymującej świadczenie z pomocy społecznej uzyskanych przez nią uprawnień bez jej zgody. W niniejszym stanie faktycznym organ pierwszej instancji powołał się na fakt zmiany samochodu przez syna skarżącej i przysporzenia, jakie nastąpiło w dochodach rodziny na skutek jego sprzedaży. Zatem - jako przesłankę pozbawienia prawa do zasiłku należałoby ewentualnie rozważyć fakt zmiany w sytuacji dochodowej rodziny skarżącej. Wprawdzie bowiem dochód uzyskany ze sprzedaży samochodu stanowi dochód w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, który podlega zaliczeniu do dochodu rodziny i stanowi przesłankę przyznania zasiłku stałego, lecz organ pomylił przesłanki warunkujące przyznanie prawa do zasiłku z przesłankami zmiany, bądź uchylenia decyzji w tym przedmiocie. Stosownie bowiem do treści art. 43a ustawy, winien był jedynie ocenić zmianę, jaka powstała w dochodach rodziny skarżącej na skutek sprzedaży jednego samochodu i kupna auta droższego. Ocenie podlegał zresztą sam fakt możliwości wymiany samochodu. Mając zatem na uwadze powyższe rozważania i stwierdzone uchybienia, Sąd na mocy art. 145 § l pkt l lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270) uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Rozpoznając sprawę ponownie, organ winien uwzględnić fakt, iż z dniem 1 maja 2004 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. nr 64, poz. 593 ze zmianami), która w art. 160 stanowi o utracie mocy przez ustawę z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej. Wart. 150 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. przewidziano, iż do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy tej ustawy. Rozpoznawana sprawa została zakończona decyzją ostateczną, lecz wobec uchylenia tej decyzji niniejszym wyrokiem, organ administracyjny powinien rozstrzygnąć o uprawnieniu skarżącej według treści i przesłanek z art. 43 ust. 2a ustawy w brzmieniu obowiązującym na dzień jej uchylenia, określając końcowy termin jego trwania na dzień l maja 2004 r., co z kolei pozwoli rozstrzygnąć o ewentualnej "konwersji" tego uprawnienia w uprawnienie przewidziane według nowego stanu prawnego (art. 58 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - Dz. U. nr 228, poz. 2255 ze zmianami). Organy pomocy społecznej powinny zatem rozpoznać sprawę ponownie, przeprowadzając zgodnie z przepisami procedury administracyjnej postępowanie dowodowe, mające na celu dokonanie ustaleń faktycznych istotnych w świetle powyższych rozważań prawnych. Na mocy art. 152 ustawy Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie może wykonana w całości.