II SA/Gd 961/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Górska (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń Asesor WSA Wojciech Wycichowski po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 marca 2024 r. sprawy ze skargi D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 17 sierpnia 2023 r., sygn. akt SKO.421.445.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Skarga D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 17 sierpnia 2023 r., nr SKO.421.445.2023, wniesiona została w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: W dniu 24 lutego 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – M. D., legitymującą się wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Słupsku orzeczeniem z dnia 20 stycznia 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wójt Gminy Ustka decyzją z dnia 6 kwietnia 2023 r., nr GOPS.ŚR.5702.000053.2023, wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390), odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Organ stwierdził bowiem, że w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy oświadczeniach rodzinnych, gdyż niepełnosprawność matki skarżącej powstała w wieku dorosłym, tj. w wieku 65 lat a świadczenie pielęgnacyjne jest należne tylko, gdy niepełnoprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Nadto, w ocenie organu, nie istnieje wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a podjęciem się przez nią opieki nad niepełnosprawną matką. Skarżąca pracowała zawodowo w okresie od 1 października 2014 r. do 7 lipca 2021 r. a oświadczanie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego złożyła od dnia 21 lutego 2023 r. Z kolei, matka skarżącej osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym została w listopadzie 2022 r. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika przy tym, że matka skarżącej mieszka wraz ze swoim synem i jego rodziną w domu jednorodzinnym oddalonym około 200 m od domu skarżącej. Skarżąca przebywa u matki sprawując opiekę w godzinach od 7:30 do 20:00 – 21:00, niekiedy pozostaje na noc. Matka skarżącej około pół roku temu przebyła udar prawostronny, nie jest osobą obłożnie chorą, przemieszcza się po mieszkaniu samodzielnie, jednakże przy pomocy. Samodzielnie spożywa posiłki, które przygotowuje skarżąca. Z matką skarżącej zamieszkuje jej syn, który prowadzi działalność gospodarczą. Według oświadczenia skarżącej, brat nie angażuje się w opiekę nad matką, gdyż nie ma takiej potrzeby, bo skarżąca nie pracuje, więc opiekuje się matką. Zdaniem organu, pomoc skarżącej wobec mamy sprowadza się do wykonywania czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy członkowie pracują, często mając pod opieką dzieci lub osobę niepełnosprawną. Sprawowana opieka stanowi naturalną pomoc w rodzinie, a obowiązek sprawowania opieki spoczywa również na pozostałych dzieciach niepełnosprawnej, które powinny w nim aktywnie uczestniczyć. Pracownik socjalny podczas przeprowadzania wywiadu zaproponował rodzinie pomoc w formie usług opiekuńczych, jednakże skarżąca nie wyraziła zgody na udzielenie pomocy w takiej formie. Z uwagi na powyższe, organ stwierdził, że choć niewątpliwie matka skarżącej wymaga pomocy, to czynności wykonywane przez skarżącą przy matce nie wymagają rezygnowania z pracy bądź jej niepodejmowania. Stan zdrowia matki skarżącej umożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy, przy jednoczesnym zapewnieniu opieki ze strony rodziny, jak i pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ustce w formie zapewnienia usług opiekuńczych. Po rozpoznaniu wniesionego przez skarżącą odwołania i przeprowadzeniu w dniu 19 lipca 2023 r. uzupełniającego wywiadu środowiskowego, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 17 sierpnia 2023 r., wydana na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając wydaną decyzję, Kolegium wskazało na wstępie, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł stanowić w niniejszej sprawie przeszkody do nabycia przez opiekuna osoby dorosłej prawa do wnioskowanego świadczenia, albowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał ten przepis za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Jednocześnie, Kolegium wskazało, że matka skarżącej (lat 65) jest wdową. W trakcie przeprowadzania w dniu 9 marca 2023 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką od czasu pogorszenia stanu zdrowia matki (udar prawostronny). Matka skarżącej mieszka wspólnie z synem, który prowadzi działalność gospodarczą. Skarżąca mieszka w niewielkiej odległości od matki wraz z mężem i trójką dzieci w wieku 15, 12 i 5 lat. Skarżąca wskazała, że nie widzi potrzeby angażować brata w opiekę nad matką, gdyż brat pracuje a ona nie. Podczas wywiadu stwierdzono, że matka skarżącej z uwagi na stan zdrowia wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, jednakże przy prawidłowo zorganizowanej opiece istnieje możliwość podjęcia zatrudnienia przez skarżącą, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Przy tym, Kolegium podkreśliło, że skarżąca ostatnie zatrudnienie zakończyła w 2021 r. po urlopie wychowawczym. Skarżąca jest w posiadaniu ziemi – łąk i nieużytków, na której pracę zaprzestała świadczyć w lutym 2023 r. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 19 lipca 2023 r. ustalono nadto, że matka skarżącej w dniu 20 maja 2023 r. przeszła operację wszczepienia elektrody do kardiowertera, aktualnie niepełnosprawna porusza się przy pomocy laski, nie jest pampersowana, korzysta z toalety samodzielnie, samodzielnie też spożywa posiłki. Skarżąca w związku z opieką nad matką wykonuje zaś następujące czynności: przygotowanie ubrań, pomoc przy ubraniu i rozebraniu, przygotowywanie posiłków, ćwiczenia fizyczne 2 x dziennie po 0,5 godziny, przygotowanie lekarstw, 1 x dziennie mierzenie ciśnienia, smarowanie maściami, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept,, sprzątanie, mycie naczyń, pranie, robienie zakupów, załatwienie spraw urzędowych, spacery. Mając powyższe na uwadze, Kolegium stwierdziło, że opis wykonywanych czynności względem osoby niepełnosprawnej oraz możliwość podziału obowiązków związanych z opieką nad niepełnosprawną matką wraz z mieszkającym wspólnie synem osoby niepełnosprawnej, świadczy o tym, że istnieje możliwość podjęcia aktywności zawodowej przez skarżącą choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. We wniesionej do Sadu skardze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonej decyzji. Rozpoznając wniesioną skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Przeprowadzona przez Sąd, na podstawie art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) oraz art. 3 § 2 pkt 1 w zw. z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) -zwanej dalej p.p.s.a., kontrola legalności wykazała, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z dnia 17 sierpnia 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Ustka z dnia 6 kwietnia 2023 r., jest zgodna z prawem. Postępowanie w sprawie zostało przeprowadzone przez organy z zachowaniem przepisów prawa procesowego, a rozstrzygnięciu podjętemu w zaskarżonej decyzji, tj. odmowie przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego, nie można skutecznie postawić zarzutu wydania go z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - zwanej dalej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy tym, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże, przepis ten winien być, interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika zatem, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skutecznie ubiegać się może jedynie osoba określona w punktach od 1 do 4 tego przepisu, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. W okolicznościach niniejszej sprawy niesporne jest, że skarżąca, jako córka, jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Nadto, w sprawie niesporne jest, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki i pomocy osób drugich w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jednakże, w ocenie Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, jak słusznie oceniły orzekające w sprawie organy, aby czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącą nad matką uniemożliwiały jej podjęcie zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Przede wszystkim wskazać bowiem należy, że w każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo - skutkowego pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia z zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika przy tym, że w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą, określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1045/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Jednakże, to do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności (zob. NSA w wyroku z dnia 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy tym, co należy podkreślić, ani sąd, ani też organy nie były uprawnione w niniejszym postępowaniu do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności. Jednakże, samo posiadanie orzeczenia nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidulanej sprawie. Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak wyroki NSA: z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15 - dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie przyjmuje się, że przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 229/22, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie nie wynika zaś, aby zaangażowanie skarżącej w konieczną i niezbędną opiekę nad jej matką mogło być przeszkodą w podjęciu przez skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Jak wynika niewątpliwie z akt sprawy, matka skarżącej pod koniec 2022 r. przebyła udar prawostronny a w dniu 20 maja 2023 r. przeszła operację wszczepienia elektrody do kardiowertera. Matka skarżącej porusza się przy pomocy laski, nie jest pampersowana, z toalety korzysta samodzielnie i samodzielnie spożywa posiłki. Z matką skarżącej mieszka jej syn wraz z rodziną a skarżąca mieszka około 200 m od domu matki wraz z mężem i trójką dzieci w wieku 15, 12 i 5 lat. Jednocześnie z akt sprawy wynika, że skarżąca w związku z opieką nad matką wykonuje jedynie czynności pomocnicze i wspierające, tj. przygotowanie ubrań, pomoc w ubraniu i rozebraniu, przygotowanie posiłków, dwa razy dziennie ćwiczenia fizyczne, przygotowanie lekarstw, 1 raz dziennie mierzenie ciśnienia, smarowanie maściami, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, sprzątanie, mycie naczyń, pranie, robienie zakupów, załatwienie spraw urzędowych i spacery. Mając to na uwadze, Sąd podziela stanowisko orzekających w sprawie organów, że zakres i charakter wykonywanych przez skarżącą w związku z opieką nad matką czynności, nie uniemożliwia skarżącej wykonywania pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca nie wykonuje przy matce takich czynności opiekuńczych, które absorbowałyby ją nieustannie i wymagały ciągłej obecności przy niej w domu, nie pozwalając na jakąkolwiek aktywność zawodową. Tym bardziej, że matka skarżącej mieszka i przebywa w jednym domu wraz ze swoim synem i jego rodziną a co najważniejsze matka skarżącej wykazuje bardzo dużą samodzielność w niezbędnych czynnościach życia codziennego, skutkiem czego nie wymaga stałej i nieprzerwanej opieki. W świetle tych okoliczności, zdaniem Sądu, orzekające organy prawidłowo stwierdziły, że nie zachodzi związek pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a koniecznym zakresem opieki i pomocy świadczonej matce w związku z jej znacznym stopniem niepełnosprawności. Z uwagi na powyższe, nie kwestionując i nie deprecjonując pomocy świadczonej matce przez skarżącą, za uzasadnione należało uznać stwierdzenie orzekających w sprawie organów, że jej zakres nie usprawiedliwia bierności zawodowej skarżącej. Mając to na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę. Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 p.p.s.a., wobec wniosku skarżącej o rozpoznanie sprawy w tym trybie i brak sprzeciwu organu