II SA/Gd 992/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zdzisław Kostka, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok (spr.), Sędzia WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka, Protokolant Sekretarz Sądowy Agnieszka Szczepkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2006 r. sprawy ze skargi S. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 października 2005 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego 1. uchyla zakażoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z dnia 20 kwietnia 2005 r., nr [...], 2. orzeka, że decyzje wymienione w punkcie pierwszym wyroku nie mogą być wykonane. Burmistrz decyzją z dnia 31 marca 2005 r., na podstawie art. 106 ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. nr 64, poz. 593 ze zm.) oraz art. 104 i 107 k.p.a. uchylił własną decyzję z dnia 3 maja 2004 r. w zakresie przyznania pani S. M. zasiłku stałego w wysokości 418 zł przyznanego od 1 maja 2004 r. do dnia 29 listopada 2008 r., w zakresie świadczenia zdrowotnego przyznanego od dnia 1 maja 2004 r. do dnia 29 listopada 2008 r. oraz składki zdrowotnej w wysokości 8,25 % od kwoty zasiłku za czas pobierania świadczenia. Organ uchylił również własną decyzję z dnia 10 grudnia 2003 r. w zakresie przyznania zasiłku stałego wyrównawczego w wysokości 418 zł przyznanego od 1 lutego 2004 r. do dnia 30 kwietnia 2004 r., w zakresie świadczenia zdrowotnego przyznanego od dnia 1 lutego 2004 r. do 30 kwietnia 2004 oraz w zakresie składki zdrowotnej w wysokości 8% od kwoty zasiłku za okres od dnia 1 lutego 2004 r. do dnia 30 kwietnia 2004 r. W konsekwencji decyzją Burmistrza z dnia 20 kwietnia 2005 r., na podstawie art. 98 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. nr 64, poz. 593 ze zm.) oraz art. 104 i 107 k.p.a. uznano pobrane przez S. M. na podstawie decyzji z dnia 10 grudnia 2003 r. oraz z dnia 3 maja 2004 r. świadczenia za nienależne oraz orzeczono o obowiązku ich zwrotu w łącznej kwocie 6.337,98 zł (składka zdrowotna od kwoty wypłaconej zasiłku stałego za okres od 1 lutego 2004 do 31 marca 2005 r. wynosi: 485,98, kwota zasiłku od 1 lutego 2004 r. do 31 marca 2005 r. wynosi 5.852,00 zł). W uzasadnieniu organ podał, iż S. M. w okresie od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 30 marca 2005 r. pobierała świadczenie ze środków Pomocy Społecznej. Decyzje na podstawie, których wnioskodawczyni przysługiwały przedmiotowe świadczenie zostały uchylone na podstawie art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej, co skutkuje powstaniem obowiązku zwrotu pobranych świadczeń. Z uzyskanych przez organ informacji Wojskowego Biura Emerytalnego wynikało bowiem, że od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 31 marca 2005 r. pani S. M. pobierała wojskową rentę rodzinną w wysokości 1.737,66 zł brutto. O okoliczności tej S. M. nie poinformowała właściwego organu, wprowadzając go w tym samym w błąd. Organ po uwzględnieniu ujawnionych w ten sposób dochodów ustalił, iż wnioskodawczyni w okresie pobierania wojskowej renty rodzinnej nie spełniała kryteriów wynikających z art. 37 i 39 ustawy o pomocy społecznej, na podstawie których przyznano jej przedmiotowe świadczenia. Organ wyjaśnił ponadto, iż stosownie do art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej decyzję uchyla się w przypadku stwierdzenia zmiany sytuacji dochodowej. W niniejszej sprawie zmiana taka zaistniała z datą 1 stycznia 2004 r., czyli z datą przyznania pani S. M. wojskowej renty rodzinnej. Odwołanie od niniejszej decyzji wniosła S. M. zarzucając, iż nie została poinformowana o obowiązku powiadomienia organu o zmianie okoliczności powodujących uprawnienie do przedmiotowego świadczenia. Odwołująca się wywodziła, iż jest osobą niepełnosprawną, leczy się w Poradni Zdrowia Psychicznego i dlatego w jej ocenie organ powinien był w sposób zrozumiały i rzetelny wyjaśnić, jakie ciążą na niej obowiązki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 3 października 2005 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 3 pkt 16, art. 98, art. 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. nr 64, poz. 593 ze zm.) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podzielił stanowisko Burmistrza, bowiem jak ustalono na podstawie materiału dowodowego (pismo Wojskowego Biura Emerytalnego), S. M. w czasie pobierania zasiłku stałego pobierała wojskową rentę rodzinną (w okresie od 1 stycznia 2004 r. od dnia 31 marca 2005 r.). Z powyższego zatem wynika, że w chwili podejmowania przez organ I instancji zaskarżonej decyzji odwołująca się nie posiadała już uprawnień do przedmiotowego zasiłku stałego, bowiem przekroczyła kryterium dochodowe. Organ wskazał ponadto, że odwołująca się, wbrew pouczeniom organu nie poinformowała Burmistrza niezwłocznie o fakcie zwiększenia otrzymywanego przez nią dochodu do czego zobowiązana była na podstawie art. 109 ustawy o pomocy społecznej. W związku z powyższym uzasadnionym było zastosowanie art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten stanowi bowiem, że właściwy organ zmienia lub uchyla decyzję administracyjną na niekorzyść strony bez jej zgody, między innymi w przypadku zmiany w sytuacji dochodowej lub osobistej, a konsekwencja jest obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Stosownie do zacytowanego przez SKO przepisu art. 3 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej pod pojęciem świadczenia nienależnie pobranego rozumie się świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niedoinformowania organu I instancji o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. A zatem gdy odwołująca się nie poinformowała o fakcie pobierania od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 31 marca 2005 r. wojskowej renty rodzinnej, która to okoliczność bezspornie wiąże się z podstawą do przyznania prawa do świadczeń społecznych – w tym zasiłku stałego, organ I instancji miał podstawę prawną w świetle art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej do podjęcia przedmiotowej decyzji, a w konsekwencji do żądania zwrotu pobranych świadczeń na podstawie przepisu art. 98 ustawy. Skargę na powyższą decyzję wniosła S. M. wyjaśniając, iż niedopełnienie przez nią obowiązku wynikającego z przepisów o pomocy społecznej wynikało z tego, iż nie została ona właściwe pouczona. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, która sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2). Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa. Stosownie do przepisu art. 37 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. nr 64, poz. 593 ze zm.) zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, całkowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub niepełnosprawności, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Zasiłek stały ustala się w wysokości w przypadku osoby w rodzinie - różnicy między kryterium dochodowym na osobę w rodzinie a dochodem na osobę w rodzinie. Nie podlega wątpliwości, iż S. M. w dniu 10 grudnia 2003 r., w chwili wydania decyzji przyznającej jej prawo do zasiłku stałego wyrównawczego spełniała warunki określone przepisami prawa. Decyzją tą przyznano wnioskodawczyni świadczenie z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego wyrównawczego na okres od 5 grudnia 2003 r. do 31 grudnia 2003 r. (364,06 zł) oraz od 1 stycznia 2004 r. do dnia 30 listopada 2008 r. (418 zł), a także świadczenie zdrowotne od dnia 5 grudnia 2003 r. do dnia 30 listopada 2008 r. oraz składkę zdrowotna wysokości 8 % od kwoty zasiłku na czas trwania świadczenia. Następnie w związku z wejściem w życie ustawy o pomocy społecznej oraz w związku z regulacją zawartą w art. 149 § 1 ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. nr 64, poz. 593 ze zm.) stanowiącym iż z dniem wejścia w życie ustawy wygasają decyzje wydane na podstawie ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414, ze zm.), z wyjątkiem decyzji określonych w ust. 2 i 3 oraz art. 152 ust. 3 i art. 154 ust. 8 niniejszej ustawy, Burmistrz wydał ponowną decyzję przyznającą S. M. wymienione świadczenia. W dniu 29 marca 2005 r. Burmistrz otrzymał informację z Wojskowego Biura Emerytalnego, że S. M. pobierała wojskową rentę rodzinną w okresie od dnia 1 stycznia 2004 r. do dnia 31 marca 2005 r. w wysokości 1.737,66 zł brutto (1.004,14 zł netto). Związany treścią art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej Burmistrz uchylił swoje decyzje z dnia 10 grudnia 2003 r. oraz 3 maja 2004 r. Przepis art. 106 ust. 5 stanowi bowiem, iż decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, 12 i 107 ust. 5 zaś konsekwencją uchylenia decyzji przyznający powyższe zasiłki stał się obowiązek zwrotu pobranych świadczeń . W ocenie organu skarżąca pobierała nienależne świadczenie od dnia 1 lutego 2004 r. do dnia 31 marca 2005 r., co stało się podstawą do obliczenia kwoty zwrotu. Nienależnym świadczeniem w rozumieniu art. 8 ust. 1 pkt było w tym przypadku świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie nieprawdziwych informacji wobec nie poinformowania organu o zmianie sytuacji materialnej skarżącej. W sprawie jest bezsporne, że nastąpiła zmiana sytuacji dochodowej. Skarżąca od chwili przyznania jej wojskowej renty rodzinnej przestała spełniać warunki określone w art. 37 ustawy o pomocy społecznej, gdyż znacznie przekroczyła wskazane w ustawie kryterium dochodowe. Stosownie do art. 109 ustawy o pomocy społecznej osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. W myśl treści powyższego przepisu skarżąca zobowiązana była do poinformowania organu pierwszej instancji o przyznaniu jej dodatkowego świadczenia. W niniejszej sprawie fundamentalne znaczenie ma jednakże ustalenie, kiedy skarżąca uzyskała informacje o obowiązku określonym w art. 109 cytowanej ustawy, bowiem dopiero od tej daty można przyjąć, że nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku. Zgodnie z art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Przepis ten nakłada na organy administracji publicznej obowiązek "należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego", jak również zobowiązuje je, by czuwały nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu "nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek". Z brzmienia tego przepisu wynika, że organy administracji publicznej zobowiązane są udzielać stronie z urzędu całokształtu informacji, dotyczących praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Ciążący na organach administracji z mocy art. 9 k.p.a. obowiązek udzielania informacji obejmuje zarówno przepisy prawa materialnego, jak i procesowego, przy czym zgodnie z art. 9 in fine organ nie może ograniczyć się tylko do udzielenia informacji prawnej poprzez wskazanie bądź zacytowanie przepisu, lecz musi podać również "niezbędne wyjaśnienia" co do treści przepisów oraz udzielać "wskazówek", jak należy postąpić w danej sytuacji, aby uniknąć szkody (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 lutego 2005 r., V SA/Wa 2045/04, LEX nr 164957) . Takie rozumienie art. 9 k.p.a. potwierdził też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 lipca 1992 r., [...], stwierdzając, że obowiązek informowania i wyjaśniania stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy powinien być rozumiany szeroko, jak to jest tylko możliwe (wg LEX nr 10909). Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności niniejszej sprawy należy wskazać, że w aktach postępowania administracyjnego brak jest jakichkolwiek informacji, iż S. M. została pouczona o treści art. 109 ustawy o pomocy społecznej (art. 45 ustawy o pomocy społecznej obowiązującej przed dniem 1 maja 2004 r.). W treści uzasadnienia decyzji z dnia 10 grudnia 2003 r. oraz 3 maja 2004 r. udzielających jej przedmiotowych świadczeń brak jest wskazania przepisów określających niniejszy obowiązek, brak także stosownego pouczenia. Pouczenia w tej sprawie brak również w treści protokołu sporządzonego w trakcie wywiadu środowiskowego w dniu 10 grudnia 2003 r. Bierność organów w tym zakresie, z jaką mamy do czynienia w sprawie niniejszej, stanowi naruszenie prawa, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Nie można bowiem zgodzić się ze stanowiskiem, iż obowiązkiem osoby starającej się o świadczenia z pomocy społecznej jest znajomość wszystkich przepisów w tym względzie. Osoby korzystające z pomocy społecznej, są to osoby zazwyczaj nieporadne życiowo, mające problem z samodzielnym utrzymaniem się, wymagające wsparcia innych osób, instytucji, posiadające różne stopnie niepełnosprawności. Skarżąca jest ponadto osobą posiadającą umiarkowany stopień niepełnosprawności, leczącą się w Poradni Zdrowia Psychicznego, a zatem osobą, która szczególnie wymaga, aby w sposób prosty, bezpośredni i jednoznaczny objaśnić, jakie przysługują jej prawa i obowiązki. Zaniedbanie tych obowiązków przez organ spowodowało, że skarżąca poniosła dotkliwe konsekwencje. Niesporne jest natomiast, że w dniu 10 sierpnia 2004 r. w trakcie wywiadu środowiskowego S. M. została zapytana, czy pobiera wojskową rentę rodzinną, czemu zaprzeczyła oraz dodatkowo poinformowaną ją o obowiązku zawiadomienia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o okoliczności pobierania przez nią takiego świadczenia. Uznać zatem należy, iż dopiero od dnia 10 sierpnia 2004 r. została we właściwy pouczona o obowiązku zawartym w art. 109 ustawy o pomocy społecznej. Zatem dopiero od chwili powzięcia przedmiotowej informacji, skarżąca powinna była niezwłocznie powiadomić właściwy organ o zmianie swojej sytuacji dochodowej, także od tego momentu uznać należy pobierane przez nią świadczenia za nienależne i żądać jego zwrotu.. Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę organ powinien wziąć pod uwagę powyższą okoliczność. Dopiero bowiem od dnia 10 sierpnia 2004 r. zaistniała sytuacja upoważniająca organ do zastosowania przepisu art. art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej a konsekwencji przepisu art. 98 powyższej ustawy. Z tych też przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.